ସଂସ୍କୃତ ଭାଷାରେ ଗୋଟିଏ ନୀତିଵାଣୀ ଅଛି ଯହିଁରେ କେଉଁ ଦରଵ ମୂଲ୍ୟଵାନ ଏଵଂ କେଉଁ ଦରଵକୁ ଲୋକେ ମୂଲ୍ୟଵାନ ମନେ କରନ୍ତି ତାହା ସଂକ୍ଷେପରେ କୁହାଯାଇଛି । ଉକ୍ତ ନୀତିଵାଣୀ କହେ :
ପୃଥିଵ୍ଯାଂ ତ୍ରୀଣି ରତ୍ନାନି ଜଳମନ୍ନଂ ସୁଭାଷିତମ୍।
ମୂଢୈଃ ପାଷାଣଖଣ୍ଡେଷୁ ରତ୍ନସଂଜ୍ଞା ଵିଧୀୟତେ॥
ଅର୍ଥାତ୍ ପୃଥିଵୀରେ ପ୍ରକୃତ ତିନୋଟି ରତ୍ନ ହେଉଛି — ଜଳ, ଅନ୍ନ ଓ ସୁଭାଷିତ ( ଵା ଉତ୍ତମ ଜ୍ଞାନ)। କିନ୍ତୁ ମୂଢ଼ ଲୋକମାନେ ହୀରା–ମାଣିକ୍ୟ, ସ୍ଵର୍ଣ୍ଣ, ରୌପ୍ୟ ଆଦି ପଥରଖଣ୍ଡକୁ ମୂଲ୍ୟଵାନ ବୋଲି ଭାବନ୍ତି। ହଜାର ହଜାର ଵର୍ଷ ଧରି ମନୁଷ୍ୟମାନେ ସୁନା ରୂପାକୁ ମୂଲ୍ୟଵାନ ମାନି ଆସିଛନ୍ତି କିନ୍ତୁ ସତରେ କ’ଣ ଏ ଧାତୁଗୁଡ଼ିକ ମୂଲ୍ୟଵାନ କି ?
ଏ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ସ୍ଵର୍ଣ୍ଣ ଵା ସୁନା ପ୍ରକୃତରେ ମୂଲ୍ୟଵାନ କି ନୁହେଁ ତାହା ଆଲୋଚନା କରାଗଲେ ହୁଏତ ପ୍ରୋକ୍ତ ପ୍ରଶ୍ନର କେତେକାଂଶରେ ସମାଧାନ ହୋଇଯିଵ ।
ସ୍ଵର୍ଣ୍ଣ ଵା ସୁନା ମଣିଷକୁ ହଜାର ହଜାର ଵର୍ଷ ଧରି ମୋହିତ କରି ରଖିଛି। ରାଜକୋଷଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଗୃହିଣୀର ଲୁହା ସିନ୍ଦୁକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ମନ୍ଦିରର ଗର୍ଭଗୃହରୁ ବ୍ୟାଙ୍କ୍ର ରତ୍ନକୋଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସୁନାକୁ ମୂଲ୍ୟଵାନ ଵିଚାର କରି ସାଇତି ରଖାଯାଏ । ସୁନାରେ ମହିଳାଙ୍କ ଗହଣା ହୁଏ,ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ସୁନାରେ ମୁଦ୍ରା ହେଉଥିଲା ଏଵଂ ଅଧୁନା ସୁନାର ଵ୍ୟଵହାର କୃତ୍ରିମ ଉପଗ୍ରହରେ ମଧ୍ୟ ହେଉଅଛି ।
ସୁନା ତଥା ସୁନା ଶବ୍ଦ ସହିତ ଆମେ ଭାରତୀୟମାନେ ବାଲ୍ୟକାଳରୁ ପରିଚିତ । ଉତ୍ତମ ବାଳକ ଵା ବାଳିକାଙ୍କୁ ଆମର ଏଠି ସୁନାପିଲା,ସୁନାଝିଅ ଵା ସୁନାପୁଅ ଇତ୍ୟାଦି କୁହନ୍ତି । ଶିଶୁ ଓ ପ୍ରଣୟିନୀଙ୍କ ପ୍ରତି ସ୍ନେହ ସମ୍ବୋଧନ ଅଟେ ସୁନା । ମାଆ କୁହେ “ମୋ ସୁନାଟା ! ମୋ ଧନଟା ! ” ସେହିପରି ସ୍ଵାମୀ ତାହାର ସ୍ତ୍ରୀକୁ ସୁନା କହି ସ୍ନେହରେ ସମ୍ବୋଧନ କରେ । ଆମ ଓଡ଼ିଶାରେ ସ୍ଵୟଂ ଭଗଵାନ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ନେହରେ ସୁନା ସମ୍ବୋଧନ କରାଯାଇ ଭକ୍ତିଗୀତ ଲେଖା ହୋଇଛି।
“ତୋ ଲାଗି ଗୋପଦାଣ୍ଡ ମନାରେ କାଳିଆ ସୁନା, ତୋ ଲାଗି ନ ଯିବି ଯମୁନାରେ କାଳିଆ ସୁନା”
ପୁଣି ସୁନାପରି ମୂଲ୍ୟଵାନ ଵସ୍ତୁକୁ ଲୋକେ ସୁନା କୁହନ୍ତି । ପୁରୁଷଙ୍କ ପାଇଁ ତଥା ମାନଵ ସମାଜ ପାଇଁ ପୁଂଲିଙ୍ଗ ବହୁତ ମୂଲ୍ୟଵାନ ବୋଲି ତାକୁ ସୁନା କୁହାଯାଏ। ସୁନାପରି ଵର୍ଣ୍ଣଵିଶିଷ୍ଟ ଦରଵ ଓ ଜୀଵ ଇତ୍ୟାଦିଙ୍କୁ ସୁନା କୁହାଯାଏ ଯଥା: ସୁନାମୁଗ,ସୁନାଜଙ୍ଘୀ ପକ୍ଷୀ ଓ ସୁନାବେଙ୍ଗ ଇତ୍ୟାଦି। ଏହିପରି ଭାବେ ସୁନାର ଅନେକ ଅର୍ଥ ଅଛି ଏଵଂ ଏହାର ସମସ୍ତ ଅର୍ଥ ସକାରାତ୍ମକ ଅଟେ। କେଵଳ ଓଡ଼ିଆ ହିଁ ନୁହେଁ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭାରତୀୟ ଭାଷାରେ ମଧ୍ୟ ସମାନ ରୂପେ ସକାରାତ୍ମକ ଅର୍ଥରେ ସୁନା ସହିତ ସଗୋତ୍ରୀୟ ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରୟୋଗ କରାଯାଏ ।
ଭାରତକୁ "ସୁନାର ଚଢ଼େଇ" କୁହାଯାଉଥିଲା କାରଣ ୟୁରୋପୀୟଙ୍କ ଆଗମନ ପୂର୍ଵରୁ ଏ ଦେଶର ଅସୀମ ଅର୍ଥନୈତିକ ସମୃଦ୍ଧି ଥିଲା,ଵିଶ୍ୱର ସର୍ଵାଧିକ ସୁନା ଭଣ୍ଡାର ଥିଲା ।
ଵିପୁଳ ଵାଣିଜ୍ୟ ଆୟ ହେଉଥିଲା,ପୃଥିଵୀର ସବୁଠାରୁ ଧନୀ ରାଜଵଂଶ ଓ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ଭାରତରେ ଥିଲା । ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ କଥା ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତି ପରମ୍ପରା ପର୍ଵପର୍ଵାଣୀ ସର୍ଵତ୍ର କୌଣସି ନା କୌଣସି କ୍ଷେତ୍ରରେ ସୁନା ଜଡ଼ିତ ଥିଲା ।
1292–94 ମଧ୍ୟରେ ମାର୍କୋ ପୋଲୋ ମାଲାବାର ତଟ ଓ ଗୁଜରାଟରେ ପହଞ୍ଚିଥିଲେ ଏଵଂ ଭାରତର ଧନ ସମ୍ପତ୍ତି ଦେଖି ନିଜ ପୁସ୍ତକ The Travels of Marco Poloରେ ଭାରତ ଵିଷୟରେ ଲେଖିଥିଲେ "India is a province which extends a distance of some 1,500 miles
both in length and breadth, and it is extremely populous.
It is the richest and most productive country in the world.
The rivers yield gold in great abundance, and the sea produces pearls."
ମାର୍କୋ ପୋଲୋଙ୍କ ପରି ଆଉ କିଛି ପରିଵ୍ରାଜକ ବି ୟୁରୋପ ତଥା ଆରବ ଉପମହାଦେଶ ଆଡ଼ୁ ଭାରତ ଆସି ଏଠାକାର ଧନ ସମ୍ପତ୍ତି ଦେଖି ଫେରିଗଲେ ଏଵଂ ନିଜ ନିଜର ଅନୁଭୂତି ଲେଖିଲେ । ତାହା ପଢ଼ି
ଭାରତର ଧନ ସମ୍ପତ୍ତି ଲୋଭରେ ଫ୍ରେଞ୍ଚ୍,ପର୍ତ୍ତୁଗୀଜ,ଡଚ୍ ଓ ଇଂରେଜ ଇତ୍ୟାଦି ୟୁରୋପୀୟ ଜାତି ଭାରତକୁ ଆସିଲେ ଏଵଂ ସୁଯୋଗ ଉଣ୍ଡି ଭାରତକୁ ପରାଧୀନ କରି ଧନ ସମ୍ପତ୍ତି ଲୁଣ୍ଠନ କରି ଚାଲିଲେ ।
ତେବେ ଭାରତକୁ ସୁନାର ଚଢ଼େଇ କୁହାଯାଉଥିଲା ଏହାର ଅନେକ କାରଣ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ଥିଲା ସୁନାର ପ୍ରାଚୁର୍ଯ୍ୟ ଵା ସ୍ଵର୍ଣ୍ଣ ଭଣ୍ଡାର । ଷୋଡ଼ଶରୁ ସପ୍ତଦଶ ଶତାବ୍ଦୀ ବେଳକୁ ଭାରତରେ ମୋଟ୍ ୪୦,୦୦୦ରୁ ୫୦,୦୦୦ ଟନ୍ ସୁନା ଥିଲା। ଏବେ ମଧ୍ୟ ଭାରତୀୟ ଗୃହସ୍ଥଙ୍କ ପାଖରେ ଆନୁମାନିକ ୨୫୦୦୦ ଟନ୍ ଏଵଂ ଭାରତ ସରକାରଙ୍କ ପାଖରେ ୮୮୦ ଟନ୍ ସୁନା ଅଛି ।
ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ଭାରତୀୟମାନେ ଅନେକ ସୁନା - ମନ୍ଦିର,ରାଜକୋଷ ତଥା ଗୃହରେ ଅଳଙ୍କାର ଓ ବାସନ ରୂପରେ ସାଇତି ରଖିଥିଲେ । ସୁନା ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତିର ଏକ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଦରଵ ଥିଵାରୁ ସଂସ୍କୃତ ଭାଷାରେ ଏହାର ଶହେରୁ ଅଧିକ ନାମ ରହିଛି । ସୁନାର କେତେକ ଭାରତୀୟ ମାନକ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ନାମ ହେଲା : ସ୍ଵର୍ଣ୍ଣ, ସୁଵର୍ଣ୍ଣ, କନକ,ହେମ, ହାଟକ, କାଞ୍ଚନ, ହିରଣ୍ୟ, ଜାତରୂପ, କଞ୍ଚନ, ଚାମୀକର, ହେମନ୍, ରୁକ୍ମ, ପୁରଟ, ତାପନ, ଶାତକୁମ୍ଭ, କୁମ୍ଭ, ଶତକୁମ୍ଭ, ଚନ୍ଦ୍ର, ଭାସ୍କର, ଅଗ୍ନି, ତେଜଃ, ପୀତ, ହରିତ, ଗୌର, ଅରୁଣ, କେଶର, ନିଷ୍କ, ଅଷ୍ଟାପଦ, ଚାମ୍ପେୟ, ରତ୍ନଵର, ମହାରଜନ, ତପନୀୟକ, ଶ୍ରୀମତ୍କୁମ୍ଭ, ଶାତକୌମ୍ଭ, ହିରଣ୍ୟହେମନ୍, କର୍ଵୁର, କର୍ଵୂର, ଲୋହୋତ୍ତମ, ଲୋହଵର, ମହାଧାତୁ, ମହାଧନ, ଅଗ୍ନିବୀଜ, ଵହ୍ନିବୀଜ, ଅଗ୍ନିଶିଖ, ଅଗ୍ନିଭ, ଗାଙ୍ଗେୟ, ଜାମ୍ବଵ, ଜାମ୍ବୁନଦ, ଜାମ୍ବୁନାଦ, କୁନ୍ଦନ, ପିଞ୍ଜର, ପିଞ୍ଜାନ, ଆପିଞ୍ଜର, କାର୍ତ୍ସ୍ୱର, ହେମକ, ସୌଵର୍ଣ୍ଣ, ସୁଵର୍ଣ୍ଣକ, ସ୍ଵର୍ଣ୍ଣକ, ରୁକ୍ମଳ, ଶତଖଣ୍ଡ, ଶୃଙ୍ଗାର, ଭୃଙ୍ଗାର, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳନ, ମନୋହର, ସୁରଭି, ସୁରାର୍ହ, ଭଦ୍ର, କଲ୍ୟାଣ, ମଙ୍ଗଲ୍ୟ, ଅମୃତ, ଦୀପ୍ତ, ଦୀପ୍ତକ, ରସ, ରେକ୍ଣସ୍, ହର୍ଷୟିତ୍ନୁ, ଶିଳୋଦ୍ଭଵ, ସ୍ପର୍ଶମଣିପ୍ରଭଵ, ଶୂନ୍ୟହର, ଅଗ୍ନିଵିର୍ଯ୍ୟ, ଅଗ୍ନିରେତଃ, ଅଗ୍ନିସମ୍ଭଵ, ପାରଜ୍, ଋକ୍ଥ, ରିକ୍ଥ, ଵରଵର୍ଣ୍ଣ, ଵର୍ଣ୍ଣି, ରକ୍ତଵର୍ଣ୍ଣ, ଗୈରିକ, ତାମରସ, ଅର୍ଜୁନ, ତାର୍କ୍ଷ୍ୟ, ଗାରୁଡ, ଭର୍ମ, ଭସ୍ମକ, ଚାରୁସାର, ଦଳପ, ଧତ୍ତୂର, କକନ୍ଦ, କନ୍ଦଳ, ଭରୁ, ର, ରୀ, ଟୁ, ଅଭ୍ର, ତିରୀଟ, ଆଗ୍ନେୟ, ଆଗ୍ନେୟୀ, ସୌମେଚକ, ସୌମେରଵ, ସୌମେରୁକ, ଔଜସ, ଶୁକ୍ର, ନାରଜୀଵନ, ଲୋଭନ, ମହାରଜତ, କୃଶନ, କର୍ଚୂର, ଅୟସ୍, ପୁରୁଦ, ଶ୍ରୀମକୁଟ, ହିରଣ, ଵସୁ, ଭୂରି, ଭୂତ୍ତମ, ଦ୍ରଵ୍ୟ, ରୁଦ୍ରରୋଦନ, କାଚିଘ, ପୀୟୁ, ତଵୀଷ, ତାଵିଷ, ତାଵୀଷ, ମରୁତ୍, ଅଵଷ୍ଟମ୍ଭ, ଗର୍ମୁତ୍, ଦ୍ରୁ, କଳଧୂତ, ଦାକ୍ଷାୟଣ, ପ୍ରଗ୍ରହ ଓ ଵେଦଃ ଇତ୍ୟାଦି। ପୃଥିଵୀର ଆଉ କୌଣସି ଭାଷାରେ ଏତେ ଶବ୍ଦ ଥିଵା ଜଣାଯାଏ ନାହିଁ ।
ହେଲେ ସୁନାକୁ ଦେଖିଲେ ମନରେ ସବୁବେଳେ ଗୋଟିଏ ପ୍ରଶ୍ନ ଆସେ ଯେ ଏହି ଧାତୁ କେବେ, କାହିଁକି ଓ କିପରି ଏତେ ମୂଲ୍ୟଵାନ ହୋଇଗଲା ?
ଏହି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଜାଣିଵାକୁ ହେଲେ ଆମକୁ ପ୍ରାଚୀନ କାଳର ଇତିହାସ ଜାଣିଵାକୁ ହେଵ ।
ପ୍ରାଚୀନତମ ମାନଵ ଯେତେବେଳେ ନଦୀକୁ ଗାଧୋଇଵାକୁ ଯାଉଥିଲା କିମ୍ବା ଶିକାର କରି ଫେରୁଥିଲା ଅଥଵା କୌଣସି କାରଣରୁ ମାଟି ଖୋଳୁଥିଲା ବେଳେବେଳେ ତାକୁ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଚକମକିଆ ହଳଦିଆ ପଥର ମିଳୁଥିଲା। ସେ ହଳଦୀ ରଙ୍ଗର ପଥର ଭାଙ୍ଗୁ ନ ଥିଲା, ମଳିଛିଆ ପଡ଼ୁ ନ ଥିଲା,ତରଳାଇଵା ସହଜ ଥିଲା ଏଵଂ ଚମକ କଦାପି ହରାଉ ନ ଥିଲା। କାରଣ ତାହା ପ୍ରାକୃତିକ ଶୁଦ୍ଧ ସୁନା ଥିଲା । ଅନ୍ୟ ଧାତୁଗୁଡ଼ିକ ଖଣିରୁ ଖୋଳି ବାହାର କରି ତାକୁ ତରଳାଇ ବଡ଼ କଠିନ ପଦ୍ଧତିରେ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଇଥିଲା କିନ୍ତୁ ସୁନା ଅତି ଅଳ୍ପ ପରିମାଣରେ ହେଉ ପଛେ ନଦୀ ବାଲିରେ ମଧ୍ୟ ମିଳିଯାଉଥିଲା । ଏଥିପାଇଁ ସୁନା ମାନଵ ସଭ୍ୟତାର ସର୍ଵପ୍ରଥମ ଵ୍ୟଵହୃତ ଧାତୁଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ଗୋଟିଏ ହେଲା ।
ଆଜିଯାଏଁ ମିଳିଥିଵା ସବୁଠାରୁ ପୁରୁଣା ସୁନା ଗହଣା ବୁଲଗେରିଆର ଵାର୍ନ୍ନା ନେକ୍ରୋପୋଲିସ୍ରୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛି ଏଵଂ ଏହାର ସମୟକାଳ– ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ଵ ୪୬୦୦-୪୨୦୦ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ । ଅର୍ଥାତ୍ ଆଜକୁ ପ୍ରାୟ ୬୫୦୦ ଵର୍ଷ ତଳେ ଵା ତା ପୂର୍ଵରୁ ମାନଵ ସୁନାକୁ ଗହଣା ଓ ସମ୍ମାନର ପ୍ରତୀକ ରୂପେ ଵ୍ୟଵହାର କରୁଥିଲା। ଏହାର କିଛି ଶତାବ୍ଦୀ ପରେ ମିଶର, ସୁମେର, ସିନ୍ଧୁ ସଭ୍ୟତାରେ ସୁନା ରାଜକୀୟ ଓ ଧାର୍ମିକ ଵସ୍ତୁ ହୋଇଗଲା।
ତେବେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ସୁନାରେ ଏମିତି କ’ଣ ଦେଖିଲେ ଯେ ତାକୁ ମୂଲ୍ୟଵାନ ମନେ କଲେ ?
ସୁନାର ମୂଲ୍ୟ କେଵଳ ମାନଵ ମନର ଲୋଭ ନୁହେଁ, ଏହା ଏକ ଵିଜ୍ଞାନସମ୍ମତ ଅନିଵାର୍ଯ୍ୟତା। ପ୍ରକୃତି ସୁନାକୁ ଏପରି ଅଦ୍ଭୁତ ଗୁଣ ଦେଇଛି ଯେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଧାତୁ ତା’ ସହ ତୁଳନା କରିପାରେ ନାହିଁ। ଏହାର ମୂଲ୍ୟ ପଛରେ ପାଞ୍ଚଟି ମୁଖ୍ୟ କାରଣ ଅଛି – ଅପ୍ରାପ୍ୟତା ଵା ଦୁର୍ଲଭତା, ଅଵିନଶ୍ୱରତା, ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ, କାରିଗରି ସୌଲଭ୍ୟ ଓ ସଞ୍ଚୟ ସୌଲଭ୍ୟ।
ସୁନା ବହୁତ ଦୁର୍ଲଭ କାରଣ ପୃଥିଵୀରେ ସୁନା ଯେତେ କମ୍ ଅଛି, ତାହା ଅକଳ୍ପନୀୟ ।
ପୃଥିଵୀର ଭୂତଳରେ ସୁନାର ପରିମାଣ ମାତ୍ର ୦.୦୦୦୦୦୪ ଭାଗ (୪ ppb)। ଅର୍ଥାତ୍ ପୃଥିଵୀରେ ଏକ ବିଲିୟନ ଟନ୍ ପଥରରୁ ମାତ୍ର ୪ କିଲୋଗ୍ରାମ ସୁନା ମିଳେ। World Gold Council ଅନୁସାରେ ଆଜି ନଭେମ୍ଵର ୨୦୨୫ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମାନଵ ଜାତି ମୋଟ୍ ୨୧୯,୫୦୦ ଟନ୍ ସୁନା ଖନନ କରିଛି। ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଧାତୁ ତୁଳନାରେ ମାନଵ ଇତିହାସରେ ଆମେ ଯେତିକି ସୁନା ବାହାର କରିଛୁ, ତାହା ଅତି ନଗଣ୍ୟ। ଫଳତଃ ସୁନା ସବୁବେଳେ “ଦୁର୍ଲଭ” ରହିଛି।
ସୁନା ପ୍ରକୃତିର ଏକମାତ୍ର “ଅମର” ଧାତୁ । ସୁନାର ରାସାୟନିକ ନାମ Au (Aurum) ଆସିଛି ଲାଟିନ୍ ଶବ୍ଦ “aurora”ରୁ – ଅର୍ଥାତ୍ “ଚମକଦାର ସକାଳ”। ଏଭଳି ନାମକରଣର ତାତ୍ପର୍ଯ୍ୟ ହେଲା ସୁନା କଦାପି ଅକ୍ସିଡାଇଜ୍ ହୁଏ ନାହିଁ । ଲୌହରେ କଳଙ୍କି ଲାଗେ, ରୂପା ମଧ୍ୟ କଳା ପଡ଼େ, କିନ୍ତୁ ସୁନା ୫୦୦୦ ଵର୍ଷ ପୁରୁଣା ହେଲା ପରେ ବି ଚମକୁଥାଏ। ମିଶରର ଫାରୋ ତୁତନ୍ଖାମୁନଙ୍କ ସୁନା ମୁଖା ୧୩୩୦ ଖ୍ରୀ.ପୂ.ର କିନ୍ତୁ ଆଜି ବି ସେମିତି ଚମକୁଛି ଯେମିତି ନୂଆ ଗଢ଼ା ହେଲାବେଳେ ଥିଲା । ଏହାର କାରଣ – ସୁନାର ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ ଗଠନ ଏପରି ଯେ ଅମ୍ଳଜାନ ସହ ବନ୍ଧନ କରିପାରେ ନାହିଁ। ସବୁଠାରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଅମ୍ଳ “ଆକ୍ୱା ରେଜିଆ” (ନାଇଟ୍ରିକ୍ + ହାଇଡ୍ରୋକ୍ଲୋରିକ୍) ଵ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କିଛିରେ ସୁନା ତରଳେ ନାହିଁ। ଏଥି ଯୋଗୁଁ ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ରାଜାମାନେ ଭାବୁଥିଲେ ଏହା “ଅମରତ୍ୱର ଧାତୁ”।
ସୁନା ପରି ହଳଦିଆ ରଙ୍ଗ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ମୌଳିକ ଧାତୁର ନାହିଁ। ସୁନାର ଏହି ହଳଦିଆ ରଙ୍ଗ ପଦାର୍ଥ ଵିଜ୍ଞାନର ଅଦ୍ବିତୀୟ ଉଦାହରଣ - ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍, ଆଲୋକ ଓ ପରମାଣୁ ଗଠନର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସଂଯୋଗ। ସୁନାର 5d¹⁰ 6s¹ ଵିନ୍ୟାସରୁ 5d-6s ମିଶ୍ରଣ ହୋଇ ନୀଳ-ସବୁଜ ଆଲୋକ (520 nm) ଶୋଷଣ କରେ। ବାକି ରହିଥାଏ ହଳଦିଆ-କମଳା-ଲାଲ ରଙ୍ଗ, ଯାହା ପ୍ରତିଫଳିତ ହୋଇ ଆମ ଆଖିକୁ ସୁନେଳି ହଳଦିଆ ଦେଖାଯାଏ। ସୁନାର ରଙ୍ଗ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ରଙ୍ଗରେ ସମାନତା ଦେଖି ପ୍ରାଚୀନ ମିଶରୀୟମାନେ ସୁନାକୁ “ରା’ଙ୍କର ମାଂସ” ବୋଲୁଥିଲେ। ଭାରତରେ ଏହାକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ସହ ଯୋଡ଼ାଯାଏ। ଏହାର ଚମକ କଦାପି ମ୍ଳାନ ହୁଏ ନାହିଁ, ଯାହା ଅନ୍ୟ ଧାତୁରେ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ। ତେଣୁ ସୁନାର ରଙ୍ଗ ଯୋଗୁଁ ଏହାକୁ ମୂଲ୍ୟଵାନ ଵିଚାର କରାଗଲା ।
ସୁନାରେ ଯେକୌଣସି ସୂକ୍ଷ୍ମ କାରୁକାର୍ଯ୍ୟ ହୋଇପାରେ କାରଣ ଏହା ନରମ ଓ ପତଳା ଧାତୁ । ସୁନାର କାଠିନ୍ୟ ମାତ୍ର ୨.୫–୩ MHS (Mohs Hardness Scale)। ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ malleable ଅର୍ଥାତ୍ ହାତୁଡ଼ିରେ ପିଟିଲେ ପତଳା ଧାତୁପତ୍ରରେ ରୂପାନ୍ତରିତ ହୁଏ; ମାତ୍ର ଏକ ଗ୍ରାମ ସୁନାରୁ ଗୋଟିଏ ଵର୍ଗମିଟର ଧାତୁପତ୍ର ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇପାରେ। ଏହା ଆହୁରି ଅଧିକ ductile ଅର୍ଥାତ୍ ଟାଣିଲେ ଅତି ସରୁ ଓ ଲମ୍ବା ତାରରେ ପରିଣତ ହୁଏ; ଏକ ଗ୍ରାମ ସୁନାରୁ ପ୍ରାୟ ୨.୪ କିଲୋମିଟର ଲମ୍ବା ତାର ଟାଣିହେଵା ସମ୍ଭଵ। ସୁନାର ଏହି ଗୁଣ ଯୋଗୁଁ ପ୍ରାଚୀନ ମାନଵ ଆଭୂଷଣ ଗଢ଼ିଵାରେ ସୁନାର ଉପଯୋଗ ଅଧିକ କରୁଥିଲା । ଆଜି ବି ମନ୍ଦିରର ଗମ୍ବୁଜ ଓ ଵିଗ୍ରହଙ୍କୁ ସୁନାପତ୍ରରେ ସଜ୍ଜିତ କରାଯାଏ।
ସୁନାର ଏକ ବଡ଼ ଗୁଣ ମଣିଷ ବୁଝିଥିଲା ସଞ୍ଚୟ ସୌଲଭ୍ୟକୁ କାରଣ ଏହା ଅଳ୍ପ ଜାଗାରେ ଵିପୁଳ ଧନ ସଞ୍ଚୟର ମାଧ୍ୟମ ପାଲଟିଥିଲା। ସୁନାର ଘନତ୍ୱ ୧୯.୩ ଗ୍ରାମ/ଘନ ସେ.ମି. ତେଣୁ ଏକ ଛୋଟିଆ ଵାକ୍ସରେ କୋଟି କୋଟି ଟଙ୍କାର ସୁନା ରହିଯାଏ। ଏଥିଯୋଗୁଁ ରାଜା, ମନ୍ଦିର ଓ ବ୍ୟାଙ୍କ ସୁନା ସଞ୍ଚୟ କରୁଥିଲେ। ଆଜି ବି ଭାରତରେ ଗୃହିଣୀମାନେ ସୁନାକୁ “ସୁରକ୍ଷିତ ସଞ୍ଚୟ” ମନେ କରନ୍ତି।
ପ୍ରାଚୀନ କାଳର ଭାରତରେ ସୁନା ମୋହର ଵା ସ୍ଵର୍ଣ୍ଣମୂଦ୍ରାକୁ ନିଷ୍କ କୁହାଯାଉଥିଲା । ଏହାର ଓଜନ ଅଞ୍ଚଳ ଓ କାଳ ଅନୁଯାୟୀ ଵିଭିନ୍ନ ଥିଲା ଏଵଂପ୍ରାୟ 13–18g ମଧ୍ୟରେ ହେଉଥିଲା । ୠଗ୍ବେଦରେ ନିଷ୍କ ସ୍ଵର୍ଣ୍ଣମୂଦ୍ରାର ଉଲ୍ଲେଖ ୪୦ରୁ ଅଧିକ ଥର ହୋଇଅଛି। ଏହା ସେତେବେଳେର ସବୁଠାରୁ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁଦ୍ରା ଥିଲା। ୠଗ୍ବେଦରେ ଦାନ ଓ ଵାଣିଜ୍ୟରେ ନିଷ୍କର ଵ୍ୟଵହାରର ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି।
ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ଭାଷାକୋଷ ଅନୁସାରେ ନିଷ୍କ ଶବ୍ଦର ଗୋଟିଏ ଅର୍ଥ ସୁନା ମୋହର । ଏହା ଦିନାର୍ ସମତୁଲ୍ୟ 32 ରତିପରିମିତ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା । 108 ମଷା ସୁଵର୍ଣ୍ଣର ପରିମାଣକୁ ବି ନିଷ୍କ କୁହାଯାଉଥିଲା। 16 କାହାଣ କଉଡ଼ି ପରିମାଣ ସମାନ ନିଷ୍କର ମୂଲ୍ୟ ଥିଲା ବୋଲି ଭାଷାକୋଷରେ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି । ଚାରି ମଷା ଓଜନର ସୁନାକୁ ମଧ୍ୟ ନିଷ୍କ କହୁଥିଲେ ।
ମହାଭାରତ (ସଭାପର୍ଵ)ରେ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ଦ୍ଵାରା ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ଅନେକ ନିଷ୍କ ଦିଆଯିଵାର ଉଲ୍ଲେଖ ମିଳେ; ଦୌପଦୀ ସ୍ୱୟମ୍ବରରେ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନିଷ୍କ ଦିଆଯିଵାର ସଂଦର୍ଭ ରହିଛି। ରାମାୟଣରେ ମଧ୍ୟ ନିଷ୍କର ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ଅୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡରେ ଲେଖାଅଛି ଯେ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ଅଭିଷେକରେ ନିଷ୍କମାଳା ଵ୍ୟଵହୃତ ହୋଇଥିଲା। ଅର୍ଥାତ୍ ନିଷ୍କର ମାଳା ପିନ୍ଧାଇଥିଲେ।
ନିଷ୍କକୁ ଦେଵତାଙ୍କୁ ଦାନ ସ୍ୱରୂପ ଦିଆଯାଉଥିଲା। ରାଜାମାନେ ଏହା ଦାନ କରୁଥିଲେ। ବଡ଼ଧରଣର ଵାଣିଜ୍ୟରେ ଏହା ଵ୍ୟଵହୃତ ହେଉଥିଲା। ସ୍ୱୟମ୍ବର ଓ ଅଭିଷେକ ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଦିଆଯାଉଥିଲା। ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ରରେ କୌଟିଲ୍ୟ ନିଷ୍କର ଵ୍ୟଵହାର ଵିଷୟରେ ଲେଖିଛନ୍ତି। ସଂକ୍ଷେପରେ କହିଲେ ନିଷ୍କ ଥିଲା ଭାରତୀୟ ମୁଦ୍ରା ଵ୍ୟଵସ୍ଥାର ପ୍ରଥମ ପ୍ରତୀକ।
ସେପଟେ ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ଦେଶଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ଵ ୬୪୩-୬୩୦ ମଧ୍ୟରେ ଲିଡିଆର ରାଜା କ୍ରୋଏସସ୍ଙ୍କ ସମୟରେ ପ୍ରଥମ ଶୁଦ୍ଧ ଇଲେକ୍ଟ୍ରମ୍ (ସୁନା-ରୌପ୍ୟ ମିଶ୍ରଣ) ମୁଦ୍ରାର ଆଵିଷ୍କାର ସୁନାକୁ ଗହଣାରୁ ଵାଣିଜ୍ୟର ମାଧ୍ୟମ ରୂପେ ପରିଣତ କରିଦେଲା। ଫଳତଃ ଏହି କାରଣରୁ "as rich as Croesus" ପ୍ରଵାଦ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି । ଏହି ଐତିହାସିକ ଘଟଣା ପରେ ପ୍ରାଚୀନ ସଭ୍ୟତାଗୁଡ଼ିକରେ ସୁନାକୁ ମୁଦ୍ରା ରୂପେ ଗ୍ରହଣ କରିଵାର ଏକ ଵିସ୍ତୃତ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା।
ପ୍ରାଚୀନ ଇଜିପ୍ଟରେ ଖ୍ରୀ.ପୂ. ୬୫୦ ସମୟରେ ସୁନା ଅର୍ଥ ଵିନିମୟର ଏକ ପ୍ରଧାନ ମାଧ୍ୟମ ଥିଲା ଏଵଂ ଏହାର ମୂଲ୍ୟ ‘ଡେବେନ୍’ ନାମକ ଓଜନ ଏକକରେ ମାପ ହେଉଥିଲା। ଫାରାଓମାନଙ୍କ ସମୟରେ ଏହା ଧାର୍ମିକ ଓ ରାଜକୀୟ ପ୍ରତୀକ ସହିତ ଵାଣିଜ୍ୟିକ ମୂଲ୍ୟ ସଞ୍ଚୟ ଉଭୟରେ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ଥିଲା।
ଖ୍ରୀ.ପୂ. ୩୦୫ରୁ ଖ୍ରୀ.ପୂ. ୩୦ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଇଜିପ୍ଟର ପ୍ଟୋଲେମି ଶାସନକାଳରେ। ପ୍ଟୋଲେମି ରାଜାମାନେ ଗ୍ରୀକ୍ ଶୈଳୀର ସୁନା ଷ୍ଟେଟର୍ (gold stater) ଓ ଅକ୍ଟୋଡ୍ରାକ୍ମ୍ (gold octadrachm) ମୁଦ୍ରା ପ୍ରଚଳନ କରିଥିଲେ ।
ଏହା ପୂର୍ଵରୁ ଖ୍ରୀ.ପୂ. ୫୨୫ରେ ପର୍ଶୀୟ ଶାସନ ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ଇଜିପ୍ଟରେ କିଛି ସୁନା ଓ ରୌପ୍ୟ ମୁଦ୍ରା ଚଳଣ ହୋଇଥିଲା (ଯେମିତି ଡାରିକ୍), କିନ୍ତୁ ସେଗୁଡ଼ିକ ଇଜିପ୍ଟର ମୂଳ ମୂଦ୍ରା ନଥିଲା ଵରଂ ପର୍ଶିଆରୁ ଆସିଥିଲା।
ଲିଡିଆ ଵିଜୟ କରିଵା ପରେ ପାର୍ସିଆର ଆଚେମେନିଡ୍ ସାମ୍ରାଜ୍ୟରେ ସୁନା ମୁଦ୍ରାର ନୂତନ ଯୁଗ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା। ଖ୍ରୀ.ପୂ. ୫୨୨ରୁ ୫୦୬ ମଧ୍ୟରେ ରାଜା ଡାରିୟସ୍ ପ୍ରଥମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଚଳିତ ଡାରିକ୍ ମୁଦ୍ରା ଶୁଦ୍ଧ ସୁନାରୁ ତିଆରି ହୋଇଥିଲା। ଏଥିରେ ରାଜା ଧନୁ ଧରି ଦୌଡୁଥିଵା ଚିତ୍ର ଅଙ୍କିତ ଥିଲା। ଡାରିକ୍ କେଵଳ ପାର୍ସିଆରେ ନୁହେଁ, ଗ୍ରୀସ୍, ଇଜିପ୍ଟ ଓ ଭାରତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଵାଣିଜ୍ୟରେ ଗ୍ରହଣୀୟ ହୋଇଥିଲା। ଏହା ପ୍ରାଚୀନ ଵିଶ୍ୱର ସବୁଠାରୁ ପ୍ରଭାଵଶାଳୀ ସୁନା ମୁଦ୍ରା ଭାବେ ପରିଚିତ ହୋଇଥିଲା।
ପ୍ରାଚୀନ ଗ୍ରୀସରେ ସୁନାର ଵ୍ୟଵହାର ଅତି ପ୍ରାଚୀନ ଏବଂ ଵିଵିଧ ଥିଲା। ମାଇସେନିଆନ୍ ସଭ୍ୟତା (ଖ୍ରୀ.ପୂ. ୧୬୦୦–୧୧୦୦) ସମୟରୁ ହିଁ ରାଜକୀୟ ସମାଧିରେ ସୁନାର ମୁଖା (ଯେମ୍ବା ଆଗାମେମ୍ନନ୍ଙ୍କ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ମୁଖା), ଗହଣା, ଅସ୍ତ୍ରର ସଜାବଜା ଓ ଧାର୍ମିକ ଵସ୍ତୁ ମିଳୁଛି। ହୋମରଙ୍କ ଇଲିଆଡ୍ ଓ ଓଡିସିରେ ସୁନାକୁ ଧନ, କ୍ଷମତା ଓ ଦେଵତାଙ୍କ ଗୌରଵର ପ୍ରତୀକ ରୂପେ ଵର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ଥ୍ରେସ୍, ପ୍ୟାଙ୍ଗେଆ ପର୍ଵତମାଳା ଓ କୋଲଚିସ୍ (ଆଧୁନିକ ଜର୍ଜିଆ)ରୁ ସୁନା ଆସୁଥିଲା। କ୍ଲାସିକାଲ୍ ଯୁଗରେ ଅଲିମ୍ପିଆର ଜିଉସ୍ ମୂର୍ତ୍ତି ଭଳି ଵିରାଟ ଚ୍ରାଇସୋଏଲେଫାଣ୍ଟାଇନ୍ (ସୁନା ଓ ହାତୀଦାନ୍ତ) ମୂର୍ତ୍ତି, ମନ୍ଦିରର ସାଜସଜ୍ଜା ଓ ଵିଜୟୀ କ୍ରୀଡାଵିତ୍ଙ୍କ ସୁନା ମୁକୁଟରେ ଏହା ଵ୍ୟଵହୃତ ହେଉଥିଲା।
ମୁଦ୍ରା ରୂପେ ସୁନାର ୟଵହାର ଗ୍ରୀସରେ ଅତି ସୀମିତ ଥିଲା ଏଵଂ ସାଧାରଣତଃ ରୂପା ମୁଦ୍ରା ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ପାଇଥିଲା। ତଥାପି ଖ୍ରୀଷ୍ଟ ପୂର୍ଵ ୫ମ ଶତାବ୍ଦୀରେ ପେଲୋପୋନେସିଆନ୍ ଯୁଦ୍ଧ ସମୟରେ ଏଥେନ୍ସ ଆଦି କେତେକ ନଗରରାଜ୍ୟ ଅତି ଅଳ୍ପ ପରିମାଣରେ ସୁନା ମୁଦ୍ରା ଜାରି କରିଥିଲେ। ନିୟମିତ ଓ ଵ ପୁଳ ପରିମାଣରେ ସୁନା ମୁଦ୍ରା ପ୍ରଚଳନ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା ଖ୍ରୀ.ପୂ. ୩୫୯ ପରେ ମାସିଡୋନିଆର ରାଜା ଫିଲିପ୍ ଦ୍ୱିତୀୟଙ୍କ ସମୟରୁ, ଯିଏ ପ୍ୟାଙ୍ଗେଆର ଖଣି ଅଧିକାର କରି ସୁନାର ଷ୍ଟେଟର୍ ଜାରି କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ପୁଅ ଆଲେକଜାଣ୍ଡାର ଦି ଗ୍ରେଟ୍ ପର୍ସିଆର ସୁନା ଡାରିକ୍କୁ ପଛରେ ଠେଲି ନିଜର ସୁନା ଷ୍ଟେଟର୍କୁ ହେଲେନିଷ୍ଟିକ୍ ଵିଶ୍ୱରେ ସର୍ଵତ୍ର ଚଳାଇଥିଲେ।
ରୋମାନ୍ ସାମ୍ରାଜ୍ୟରେ ସୁନାର ଵ୍ୟଵହାର ଅତି ପ୍ରାଚୀନ ଏଵଂ ଵିଵିଧ ଥିଲା। ରୋମାନ୍ ପ୍ରଜାତନ୍ତ୍ର କାଳରେ ହିଁ (ଖ୍ରୀ.ପୂ. ଷଷ୍ଠ ଶତାବ୍ଦୀରୁ) ସୁନା ଗହଣା, ମୂର୍ତ୍ତି, ମନ୍ଦିରର ସାଜସଜ୍ଜା, ଵିଜୟୀ ସେନାପତିଙ୍କ ପୁରସ୍କାର (ଯଥା corona aurea ଵା ସୁନା ମୁକୁଟ), ଧନୀ ଲୋକଙ୍କ ଘରର ଆସବାବପତ୍ର ଓ ପୋଷାକରେ ଵ୍ୟଵହୃତ ହେଉଥିଲା। ସୁମେରିଆନ୍, ଇଜିପ୍ଟ ଓ ଗ୍ରୀକ୍ ପ୍ରଭାଵରେ ସୁନାକୁ ଧନ, କ୍ଷମତା ଓ ଦେଵତାଙ୍କ ପ୍ରତୀକ ରୂପେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଉଥିଲା। ରୋମାନ୍ ସୈନିକମାନେ ଗଲ୍ (Gaul), ସ୍ପେନ୍ (Hispania) ଓ ପରେ ଡାସିଆ (Dacia) ଆଦି ଅଞ୍ଚଳରୁ ଵିପୁଳ ପରିମାଣର ସୁନା ଲୁଟ୍ କରି ଆଣି ରୋମର ଅର୍ଥଭଣ୍ଡାର ଭରିଥିଲେ। ଏହି ସୁନା ସରକାରୀ ଭଣ୍ଡାର (aerarium), ସାମ୍ରାଟଙ୍କ ଵ୍ୟକ୍ତିଗତ ଧନାଗାର ଵା fiscus ରହୁଥିଲା ଏଵଂ ବଡ଼ ବଡ଼ ନିର୍ମାଣ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଖର୍ଚ୍ଚ ହେଉଥିଲା।
ମୁଦ୍ରା ରୂପେ ସୁନା ରୋମାନ୍ ସାମ୍ରାଜ୍ୟରେ ନିୟମିତ ଭାବେ ପ୍ରଥମେ ଚଳିଥିଲା ଖ୍ରୀ.ପୂ. ୧୯୦ ଦଶକର ମଧ୍ୟଭାଗରେ, ଅର୍ଥାତ୍ ଆଉରେଅସ୍ (Aureus) ନାମକ ସୁନା ମୁଦ୍ରା ସହିତ, ଯାହା ଦ୍ୱିତୀୟ ପ୍ୟୁନିକ୍ ୟୁଦ୍ଧ ସମୟରେ ପ୍ରଚଳନ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା।
ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତରେ ନିଷ୍କ ସ୍ଵର୍ଣ୍ଣମୂଦ୍ରାର ଵ୍ୟଵହାର ହେଉଥିଲା କିନ୍ତୁ ଖ୍ରୀ.ପୂ. ୬୦୦ରୁ ସୁନାର ଆଧୁନିକ କାଳର ମୁଦ୍ରା ପ୍ରଚଳନ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା। ମୌର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ରାଟ ଚନ୍ଦ୍ରଗୁପ୍ତଙ୍କ ସମୟରେ "କାର୍ଷାପଣ" ଏଵଂ କୁଷାଣ ସମ୍ରାଟ କାନିଷ୍କଙ୍କ ସମୟରେ ସୁନା ମୁଦ୍ରା ପ୍ରଚଳନରେ ରହିଥିଲା। ଏହି ମୁଦ୍ରାଗୁଡ଼ିକରେ ରୋମାନ୍ ପ୍ରଭାବ ଦେଖାଯାଏ ଏଵଂ ଏଗୁଡ଼ିକ ଭାରତୀୟ ଉପମହାଦେଶରେ ବାଣିଜ୍ୟର ମୂଳ ଆଧାର ହୋଇଥିଲା।
ଚୀନ୍ ଦେଶରେ ଖ୍ରୀ.ପୂ. ୨୨୧ରୁ ଚିନ୍ ଶି ହୱାଙ୍ତିଙ୍କ ସମୟଠାରୁ ସୁନା ମୁଖ୍ୟତଃ ଗହଣା, ଧାର୍ମିକ ଵସ୍ତୁ ଓ ଧନଭଣ୍ଡାର ରୂପେ ଵ୍ୟଢହୃତ ହେଉଥିଲା । ଚୀନ୍ ଇତିହାସରେ ସୁନା ମୁଦ୍ରା କେବେ ମୁଖ୍ୟ ମୁଦ୍ରା ହୋଇନଥିଲା ।ଅଳ୍ପ କିଛି ସୁନା ମୁଦ୍ରା ସର୍ଵପ୍ରଥମେ ଆସିଥିଲା ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦ ୧୮୮୯ରେ ଚିଙ୍ଗ ରାଜଵଂଶର ଶେଷ ଭାଗରେ ଏଵଂ ୧୯୧୧–୧୯୪୯ ମଧ୍ୟରେ ଗଣପ୍ରଜାତନ୍ତ୍ରିକ ଯୁଗରେ, କିନ୍ତୁ ସେଗୁଡ଼ିକ ଅତି ସୀମିତ ଥିଲା।
ପ୍ରାଚୀନ ମେସୋଆମେରିକା ଓ ଆଣ୍ଡିଜ୍ ଅଞ୍ଚଳରେ ସୁନାର ଭୂମିକା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଥିଲା । ପ୍ରାଚୀନ ମାୟା ସଭ୍ୟତାରେ (ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ୨୫୦–୯୦୦) ସୁନା ପ୍ରାୟ ଅଵର୍ତ୍ତମାନରେ ଅନୁପସ୍ଥିତ ଥିଲା। ମାୟା ଅଞ୍ଚଳରେ (ଆଜିର ଦକ୍ଷିଣ ମେକ୍ସିକୋ, ଗ୍ୱାଟେମାଲା, ବେଲିଜ୍, ହୋଣ୍ଡୁରାସ୍ ଓ ଏଲ୍ ସାଲଭାଡୋର) ସ୍ୱାଭାଵିକ ସୁନାର ଖଣି ନ ଥିଵାରୁ ଏହି ଧାତୁ ସେମାନଙ୍କ ପାଖରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଵିରଳ ଥିଲା। ପ୍ରାଚୀନ ଯୁଗର ହଜାର ହଜାର ସମାଧି ଓ ନଗର ଖନନ କରାଯାଇଛି, କିନ୍ତୁ ସେଠାରେ ସୁନାର କୌଣସି ବଡ଼ ଵସ୍ତୁ ମିଳିନାହିଁ। ମାୟାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସବୁଠାରୁ ମୂଲ୍ୟଵାନ ଧାତୁ ଥିଲା ଜେଡାଇଟ୍ (jadeite), ଯାହାକୁ ସେମାନେ ଜୀଵନ, ଉର୍ବରତା ଓ ରାଜକୀୟ କର୍ତ୍ତଵ୍ୟର ପ୍ରତୀକ ମାନୁଥିଲେ। ଅନ୍ୟ ମୂଲ୍ୟଵାନ ଵସ୍ତୁ ଥିଲା କ୍ୱେଟ୍ଜାଲ୍ ପକ୍ଷୀର ନୀଳ-ସବୁଜ ପର, ସିପି ଶେଲ୍ (Spondylus shell), ଓବ୍ସିଡିଆନ୍ (obsidian) ଓ ତମ୍ବା (copper)। କୋକୋ ବିନ୍ (cocoa beans) ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ମାୟା ଓ ପରଵର୍ତ୍ତୀ ଆଜଟେକ୍ଙ୍କ ପାଖରେ ମୁଦ୍ରା ଭାବେ ଵ୍ୟଵହୃତ ହେଉଥିଲା, କିନ୍ତୁ ସୁନା ସହିତ ତାର କୌଣସି ସମ୍ପର୍କ ନ ଥିଲା, କାରଣ ସୁନା ସେତେବେଳେ ପ୍ରାୟ ନ ଥିଲା।
ସୁନାର ଵସ୍ତୁ ମାୟା ଅଞ୍ଚଳରେ କେଵଳ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦ ୯୦୦ରୁ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦ ୧୫୦୦ ମମୟରେ ଦେଖାଯାଏ, ଯେତେବେଳେ ମଧ୍ୟ ଆମେରିକାର ଦକ୍ଷିଣ ଭାଗ (ଆଜିର କୋଷ୍ଟାରିକା, ପାନାମା ଓ କୋଲମ୍ବିଆ)ରୁ ଵ୍ୟଵସାୟ ମାଧ୍ୟମରେ ସୁନା ଆସିଵାକୁ ଲାଗିଲା। ସେତେବେଳେ ମଚିଚେନ୍ ଇତ୍ଜା ଓ ମାୟାପାନ୍ ଭଳି ଉତ୍ତର ମାୟା ନଗରରେ କିଛି ସୁନାର ଗହଣା ଓ ଛୋଟ ଘଣ୍ଟି ମିଳିଛି। କିନ୍ତୁ ସେହି ସୁନା ମଧ୍ୟ ମୁଦ୍ରା ନ ଥିଲା, ଧାର୍ମିକ ଓ ଅଭିଜାତ ପ୍ରତୀକ ଥିଲା।
ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ ଇନ୍କା ସଭ୍ୟତାରେ (ପ୍ରାୟ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦ ୧୪୩୮–୧୫୩୩) ସୁନାର ଭୂମିକା ପୁରାପୁରି ଭିନ୍ନ ଥିଲା। ଆଣ୍ଡିଜ୍ ପର୍ଵତମାଳାରେ ପ୍ରଚୁର ପରିମାଣର ସୁନା ଥିଵାରୁ ଇନ୍କାମାନେ ଏହାକୁ ବହୁଳ ଭାବେ ଵ୍ୟଵହାର କରୁଥିଲେ। ସେମାନେ ସୁନାକୁ “ଇଣ୍ଟିର ଆନ୍ଦୀ” ଵା “ସୂର୍ଯ୍ୟଦେଵାତାଙ୍କର ଘର୍ମ” (sweat of the sun) ଏଵଂ ରୂପାକୁ “କିଲ୍ଲାର ଜେଉଁ” ଵା “ଚନ୍ଦ୍ରଦେଵତାଙ୍କର ଲୁହ” (tears of the moon) କହୁଥିଲେ। ସୁନା ଇନ୍କାଙ୍କ ପାଇଁ କେଵଳ ଧାର୍ମିକ ଓ ରାଜକୀୟ ପଵିତ୍ରତାର ପ୍ରତୀକ ଥିଲା। କୁଜ୍କୋର କୋରିକାଞ୍ଚା (Coricancha) ମନ୍ଦିରର ଭିତର ପ୍ରାଚୀର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସୁନାର ପତ୍ରରେ ମଢ଼ା ଯାଇଥିଲା ଏଵଂ ସେଠାରେ ଜୀଵନ୍ତ ଆକାରର ସୁନାର ଲାମା, ମକା ଗଛ ଓ ମଣିଷ ମୂର୍ତ୍ତି ରଖାଯାଇଥିଲା। ଇନ୍କା ସାମ୍ରାଜ୍ୟରେ କୌଣସି ମୁଦ୍ରା ପ୍ରଥା ନ ଥିଲା। ସେମାନେ ଶ୍ରମ ଵିନିମୟ ଓ ଵସ୍ତୁ ଵିନିମୟ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରୁଥିଲେ। ସୁନା କେଵଳ ସୂର୍ଯ୍ୟଦେଵତା ଇଣ୍ଟି ଓ ରାଜକୁଳର ସମ୍ପତ୍ତି ଥିଲା, ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ପାଖରେ ତାହାର ଵ୍ୟଵହାର ନିଷିଦ୍ଧ ଥିଲା।
ଏହିପରି ଭାବେ ପ୍ରାଚୀନ ସଭ୍ୟତାଗୁଡ଼ିକରେ ସୁନାକୁ ମୁଦ୍ରା ରୂପେ ଗ୍ରହଣ କରିଵା ଏକ ଐତିହାସିକ କ୍ରାନ୍ତି ଥିଲା। ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତ,ମେସୋପୋଟାମିଆ ଓ ଲିଡିଆରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ଇଜିପ୍ଟ,ପାର୍ସିଆ, ଗ୍ରୀସ୍, ରୋମ ଓ ଚୀନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହାର ପ୍ରସାର ଵିଶ୍ୱ ଵଣିଜ୍ୟରେ ଏକ ସ୍ଥିର ଓ ଵିଶ୍ୱସନ୍ନୀୟ ଵ୍ୟଵସ୍ଥାର ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲା। ସୁନାର ଅଜଳା ଚମକ କେଵଳ ଗହଣାରେ ସୀମିତ ନ ରହି ଅର୍ଥନୀତିର ମୂଳ ଚାଳିତ ଶକ୍ତି ହୋଇ ଉଭା ହୋଇଥିଲା। ଆଜି ମଧ୍ୟ ସୁନାର ମୂଲ୍ୟ ଏହାର ଐତିହାସିକ ମହତ୍ୱରେ ନିର୍ଭର କରିଥାଏ।
ଆଜି ବି ସୁନା ହେଉଛି ଵିଶ୍ୱର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ସୁରକ୍ଷିତ ନିଵେଶ। ଯୁଦ୍ଧ, ମହାମାରୀ, ମୁଦ୍ରାସ୍ଫୀତି ହେଲେ ସୁନା ଦାମ୍ ଵଢ଼େ। ତେଣୁ ସୁନା କେଵଳ ଏକ ଧାତୁ ନୁହେଁ – ଏହା ହେଉଛି ମାନଵ ସଭ୍ୟତାର ସବୁଠାରୁ ପୁରୁଣା ଓ ଅପରିଵର୍ତ୍ତନଶୀଳ ମୂଲ୍ୟବୋଧର ପ୍ରତୀକ।
ଯଦିଓ ସୁନା ବହୁତ ମୂଲ୍ୟଵାନ, ତଥାପି ଏହାର ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଭୌତିକ ଓ ରାସାୟନିକ ଗୁଣ ଯୋଗୁଁ ସ୍ପେସ୍ରେ ଏହା ଵ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ ଧାତୁ ସହଜରେ କାମ ଦେଇପାରେ ନାହିଁ।
ସୁନା ଅତି ଉତ୍ତମ ଵିଦ୍ୟୁତ୍ ପରିଵାହୀ ଏଵଂ ଏହା କ୍ଷୟ (corrosion) ହୁଏ ନାହିଁ।
ମହାକାଶରେ ଅମ୍ଳଜାନ ନ ଥାଏ, ଆଦ୍ରତା ନ ଥାଏ, କିନ୍ତୁ ତଥାପି ତାପମାନ ଅତି ଉଚ୍ଚ ଓ ନିମ୍ନ (±୨୫୦° ସେଲସିୟସ୍ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ) ହେଉଥାଏ। ଏଭଳି ପରିଵେଶରେ କପର, ସିଲଭର୍ ଭଳି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଧାତୁ ଅକ୍ସିଡାଇଜ୍ ହୋଇ ସଂଯୋଗ ଖରାପ କରିଦିଏ, କିନ୍ତୁ ସୁନା କଦାପି ଅକ୍ସିଡାଇଜ୍ ହୁଏ ନାହିଁ । ତେଣୁ ସାଟେଲାଇଟର ସବୁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କନେକ୍ଟର, ସୁଇଚ୍, ରିଲେ ଇତ୍ୟାଦି ସୁନାରେ ପ୍ଲେଟେଡ୍ (gold-plated) କରାଯାଏ।ସାଟେଲାଇଟରେ ଅନେକ ସେନ୍ସର, ଚିପ୍ ଇତ୍ୟାଦି gold wire bonding ଦ୍ୱାରା ଯୋଡ଼ାଯାଏ। ଅତି ପତଳା (୨୦-୫୦ ମାଇକ୍ରୋନ) ସୁନାର ତାର ଵ୍ୟଵହାର କରାଯାଏ, ଯାହା ବହୁତ ଵିଶ୍ୱସନୀୟ ଏଵଂ ସ୍ପେସ୍ ରେଡିଏସନ୍ ସହିପାରେ। ସୁନା ଅତି ଭଲ ଇନଫ୍ରାରେଡ୍ (IR) ରିଫ୍ଲେକ୍ଟର। ଏହା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ତାପକୁ ୯୫%ରୁ ଅଧିକ ପ୍ରତିଫଳିତ କରିଦିଏ। ଅନେକ ସାଟେଲାଇଟରେ Multi-Layer Insulation (MLI) blanketsର ବାହାର ଭାଗରେ gold-coated Kapton or Mylar ଵ୍ୟଵହାର ହୁଏ। ଏହା ସାଟେଲାଇଟକୁ ଅତି ଗରମ ହେଵାରୁ ରକ୍ଷା କରେ। କିଛି ହାଇ-ଫ୍ରିକ୍ୱେନ୍ସି ଆଣ୍ଟେନା ଓ ରେଡିଓ ରିଫ୍ଲେକ୍ଟରରେ ସୁନାର ପତଳା ଲେୟର୍ ଲଗାଯାଏ ଯାହା ସିଗନାଲ୍ ଲସ୍ କମାଇଥାଏ। ଗୋଟିଏ ଵଡ଼ ସାଟେଲାଇଟରେ ସାଧାରଣତଃ ୫୦ ଗ୍ରାମରୁ ୫୦୦ ଗ୍ରାମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସୁନା (ପ୍ଲେଟିଙ୍ଗ + ୱାୟାର) ଵ୍ୟଵହାର ହୋଇପାରେ। କିନ୍ତୁ ଏହା ଵିନା ସାଟେଲାଇଟ ବେଶୀ ଦିନ ଚାଲିପାରେ ନାହିଁ। ଏଥିପାଇଁ ସୁନା ଆଧୁନିକ ଯୁଗରେ ଆହୁରି ମୂଲ୍ୟଵାନ ହୋଇଯାଇଛି ତେବେ ପ୍ରକୃତରେ କ’ଣ ସୁନା ମୂଲ୍ୟଵାନ କି ?
ପ୍ରାଚୀନ ମାନଵ ସୁନାକୁ ଦେଖିଲା ନଦୀ କୂଳରେ, ମାଟି ତଳେ, ପଥର ଭିତରେ। ସେ ଜାଣିନଥିଲା ଏହା କେଉଁଠାରୁ ଆସିଛି। ସେ କେଵଳ ଦେଖିଲା ଯେ ଏହା ନଷ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ, ମଳିନ ପଡ଼େ ନାହିଁ ତେଣୁ ସେ ଏହାକୁ ଦେଵତାଙ୍କ ଅଂଶ ବୋଲି ଭାବିଲା। ମିଶରର ଫାରୋମାନେ ଏହାର ଵ୍ୟଵହାର କରି ମୃତଦେହ ସହିତ ରଖିଲେ ଯାହାଦ୍ୱାରା ପରଲୋକରେ ସେମାନେ ଅମର ହେବେ। ଇନ୍କାମାନେ ଏହାକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟଦେଵତା ଇନ୍ତିଙ୍କର ଘର୍ମ ବୋଲି ମାନି ପୂଜା କଲେ। ଭାରତରେ ଏହା ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ପ୍ରତୀକ ହେଲା। କିନ୍ତୁ ଆଜି ଆଧୁନିକ ଵିଜ୍ଞାନ କହୁଛି ଯେ ପ୍ରାଚୀନ ମାନଵର ଅନୁଭଵ ଭୁଲ୍ ନଥିଲା। ସୁନା ପ୍ରକୃତରେ ଦିଵ୍ୟ, କାରଣ ଏହା ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ସବୁଠାରୁ ଵିପଦପୂର୍ଣ୍ଣ ଦୁର୍ଘଟଣାରୁ ଜାତ ହୋଇଛି । କିନ୍ତୁ କେମିତି ?
ସୁନାର ପରମାଣୁ ସଂଖ୍ୟା ୭୯। ଏହାର ଅର୍ଥ ଏହାର ନ୍ୟୁକ୍ଲିୟସରେ ୭୯ଟି ପ୍ରୋଟନ ରହିଛି। ଆମେ ଜାଣୁ ଯେ ସାଧାରଣ ତାରାଗୁଡ଼ିକରେ (ଯେମିତି ଆମର ସୂର୍ଯ୍ୟ) କେଵଳ ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ଓ ହିଲିୟମ୍ରୁ ଆରମ୍ଭ କରି କାର୍ବନ୍, ଅମ୍ଳଜାନ, ଲୌହ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୌଳିକ ନିଉକ୍ଲିୟର ଫ୍ୟୁଜନ୍ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ହୋଇପାରେ। କିନ୍ତୁ ଲୌହଠାରୁ ଅଧିକ ପରମାଣୁ ଭାର ଥିଵା ଧାତୁ ତିଆରି କରିଵାକୁ ଗଲେ ତାରା ଭିତରେ ଶକ୍ତି ଖର୍ଚ୍ଚ ହୁଏ, ଉତ୍ପାଦନ ହୁଏ ନାହିଁ। ତେଣୁ ସାଧାରଣ ତାରା ମରିଵା ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ସୁନା ତିଆରି କରିପାରେ ନାହିଁ। ଏହା ଥିଲା ଵିଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ପାଇଁ ଦଶକ ଦଶକ ଧରି ଏକ ରହସ୍ୟ। ଯଦି ସାଧାରଣ ତାରାର ସୃଷ୍ଟି କିମ୍ବା ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ସୁନା ତିଆରି ଅସମ୍ଭଵ ତାହେଲେ ପୃଥିଵୀରେ ଥିଵା ସୁନା ଆସିଲା କୁଆଡ଼ୁ ?
ଅନେକ ଵର୍ଷ ଧରି ଵିଜ୍ଞାନୀମାନେ ଭାବୁଥିଲେ ଯେ ଭାରୀ ଧାତୁ ସୁପରନୋଵା ଵିସ୍ଫୋରଣରେ ତିଆରି ହେଉଥିଵ। ଯେତେବେଳେ ଵିଶାଳ ତାରା ମରେ, ତା’ର କେନ୍ଦ୍ର ଭାଙ୍ଗିପଡ଼େ ଓ ବାହାର ଆଵରଣ ଵିପୁଳ ବେଗରେ ବାହାରକୁ ଫୋପାଡ଼ି ଦିଆଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଅତ୍ୟଧିକ ନ୍ୟୁଟ୍ରନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ବୋଲି ସେମାନେ ଭାବୁଥିଲେ। ଏହି ନ୍ୟୁଟ୍ରନ ଲୌହ ଆଦି ହାଲୁକା ନ୍ୟୁକ୍ଲିୟସରେ ମିଶି ଭାରୀ ଧାତୁ ତିଆରି କରିଦେଇଥିଵ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାର ନାମ ଦିଆଯାଇଥିଲା r-process (rapid neutron capture)। କିନ୍ତୁ ଗଣନା କରି ଦେଖାଗଲା ଯେ ସୁପରନୋଵାରେ ଏତେ ନ୍ୟୁଟ୍ରନର ଘନତ୍ୱ ନାହିଁ ଯେ ସୁନା ଵା ୟୁରେନିୟମ୍ ଭଳି ଧାତୁ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ପରିମାଣରେ ତିଆରି ହେଵ। ଅନେକ ଵର୍ଷ ଯାଏଁ ଏହି ରହସ୍ୟ ରହସ୍ୟ ହୋଇ ହିଁ ରହିଲା।
୨୦୧୭ ଅଗଷ୍ଟ ୧୭ ତାରିଖ। ଭାରତୀୟ ସମୟ ଅନୁସାରେ ସକାଳ ପ୍ରାୟ ୧୮:୪୧ ମିନିଟ୍ । ଆମେରିକାର LIGO ଓ ଇଟାଲିର Virgo ଗ୍ରାଭିଟେସନାଲ୍ ୱେଭ୍ ଡିଟେକ୍ଟର ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ସଙ୍କେତ ପାଇଲେ । ଏହା କୌଣସି ବ୍ଲାକ୍ହୋଲ୍ ମର୍ଜର ନଥିଲା। ଏହା ଥିଲା ଦୁଇଟି ନ୍ୟୁଟ୍ରନ ତାରାର ମିଶଣ। ପ୍ରତ୍ୟେକଟି ପୃଥିଵୀଠାରୁ ୧.୧ରୁ ୧.୬ ଗୁଣ ଅଧିକ ଭାରଯୁକ୍ତ , କିନ୍ତୁ ବ୍ୟାସ ମାତ୍ର ୨୦ କିଲୋମିଟରର ଏହି ମୃତ ତାରାଦ୍ୱୟ ଏକାଠି ଘୂରି ଘୂରି ଶେଷରେ ଏକାଠି ମିଶିଯାଇ ଭୟଙ୍କର ଵିସ୍ଫୋରଣ ହେଲା। ଏହି ଘଟଣାର ନାମ ଦିଆଗଲା GW170817। ଏହା ପୃଥିଵୀଠାରୁ ପ୍ରାୟ ୧୩୦ ନିୟୁତ ଆଲୋକଵର୍ଷ ଦୂରରେ ଘଟିଥିଲା (ଅର୍ଥାତ୍ ଆଜକୁ ପ୍ରାୟ ୧୩୦ ନିୟୁତ ଵର୍ଷ ତଳେ ଏହି ଘଟଣା ସେହି ସ୍ଥାନରେ ଘଟିଥିଲା) ।
ଏହି ଗ୍ରାଵିଟେସନାଲ୍ ୱେଭ୍ ସଙ୍କେତ ଆସିଵାର ମାତ୍ର ୧.୭ ସେକେଣ୍ଡ ପରେ ଆକାଶରେ ଏକ ନୂଆ ଆଲୋକ ଦେଖାଗଲା। ପ୍ରଥମେ ନୀଳ ଓ ଧଳା, ତା’ପରେ ଲାଲ୍ ଓ ଇନଫ୍ରାରେଡ୍। ଏହା କୌଣସି ସୁପରନୋଵା ନଥିଲା। ଏହା ଥିଲା କିଲୋନୋଵା (kilonova)। ଵିଶ୍ୱର ସମସ୍ତ ବଡ଼ ଟେଲିସ୍କୋପ୍ – Hubble, Chandra, VLA, Gemini, ESOର VLT – ସବୁ ଏହି ବିନ୍ଦୁକୁ ଦେଖିଵାକୁ ଲାଗିଲେ। ଏଵା ଯାହା ଦେଖାଗଲା ତାହା ଵିଜ୍ଞାନର ଇତିହାସରେ ଅମର ହୋଇ ରହିଗଲା। ସେହି ଆଲୋକର ସ୍ପେକ୍ଟ୍ରମରେ ସୁନା, ପ୍ଲାଟିନମ୍, ଷ୍ଟ୍ରଣ୍ଟିୟମ୍, ୟୁରେନିୟମ୍ ଆଦି ଭାରୀ ଧାତୁର ସ୍ପଷ୍ଟ ଚିହ୍ନ ମିଳିଲା। ଏହି ଏକ ଘଟଣାରେ ପୃଥିଵୀର ମୋଟ ସୁନାର ପ୍ରାୟ ୧୦୦ରୁ ୧୦୦୦ ଗୁଣ ଅଧିକ ସୁନା ତିଆରି ହୋଇଥିଲା। କେତେକ ଗଣନା ଅନୁଯାୟୀ ଏହି ଏକ ଵିସ୍ଫୋରଣରେ ପୃଥିଵୀର ଭାରର ୩ରୁ ୧୦ ଗୁଣ ସୁନା ଓ ଅନ୍ୟ ଭାରୀ ଧାତୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲା।
ଯେତେବେଳେ ଦୁଇଟି ନ୍ୟୁଟ୍ରନ ତାରା ଏକାଠି ମିଶନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ଭିତରେ ଥିଵା ଅତ୍ୟଧିକ ଘନ ପଦାର୍ଥ ବାହାରକୁ ଫୋପାଡ଼ି ଦିଆଯାଏ। ନ୍ୟୁଟ୍ରନ ତାରା ଏତେ ଘନ ଯେ ତହିଁର ଗୋଟିଏ ଚାମଚ ପଦାର୍ଥର ଓଜନ ଏଭରେଷ୍ଟ ପର୍ଵତ ସହ ସମାନ ହେଵ। ଯେତେବେଳେ ଏହି ଦୁଇଟି ଵସ୍ତୁ ମଧ୍ୟରେ ସଂଘର୍ଷ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ସେ ଦୁହିଁ ମଧ୍ୟରୁ ଅଵିଶ୍ୱାସନୀୟ ପରିମାଣର ନ୍ୟୁଟ୍ରନ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ବାହାରକୁ ଆସେ। ଏହି ନ୍ୟୁଟ୍ରନ ଵିସ୍ଫୋରଣର ଘନତ୍ୱ ଏତେ ଅଧିକ ଯେ ଲୌହ ଆଦି ଧାତୁର ନ୍ୟୁକ୍ଲିୟସ ଏକାଠି ଶହ ଶହ ନ୍ୟୁଟ୍ରନ ଗ୍ରହଣ କରି ତୁରନ୍ତ ସୁନା, ପ୍ଲାଟିନମ୍, ୟୁରେନିୟମ୍ ଆଦିରେ ପରିଣତ ହୋଇଯାଏ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ କୁହାଯାଏ r-process। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ଏତେ ତୀଵ୍ର ଯେ ଏହା ମାତ୍ର କିଛି ସେକେଣ୍ଡ ଧରି ଚାଲେ, କିନ୍ତୁ ଫଳାଫଳ କୋଟି କୋଟି ଵର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିଥାଏ।
ଆମର "ମନ୍ଦାକିନୀ" ଆକାଶଗଙ୍ଗାରେ ଏଭଳି ନ୍ୟୁଟ୍ରନ ତାରା ସଂଘର୍ଷର ହାର ପ୍ରାୟ ୧୦,୦୦୦ରୁ ୧,୦୦,୦୦୦ ଵର୍ଷରେ ଗୋଟିଏ ଅଟେ । ଅର୍ଥାତ୍ ଆମର ଗାଲାକ୍ସିର ଇତିହାସରେ (ପ୍ରାୟ ୧୨ ନିୟୁତ ଵର୍ଷ) ଏଭଳି ଘଟଣା ମାତ୍ର କେତେକ ହଜାର ଥର ଘଟିଛି। ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦୃଶ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରେ ପ୍ରତି ସେକେଣ୍ଡରେ ଗୋଟିଏ ଥର ହୋଇପାରେ, କିନ୍ତୁ ତାହା ମଧ୍ୟ ଵିପୁଳ ଦୂରତା ହେତୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଵିରଳ। ତେଣୁ ସୁନା ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ। ଵୈଜ୍ଞାନିକମାନେ ଅନୁମାନ କରିଛନ୍ତି ଯେ ଯଦି ଆମେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦୃଶ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ସବୁ ସୁନାକୁ ଏକାଠି କରି ଏକ ଘନ ପିଣ୍ଡ ତିଆରି କଲେ, ତାହାର ବ୍ୟାସ ହେଵ ପୃଥିଵୀଠାରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦୂରତାର ମାତ୍ର ଏକ ଭାଗ ହେଵ ।
ତେବେ ଏଠାରେ ପ୍ରଶ୍ନ ଆସେ ପୃଥିଵୀରେ ଏତେ ସୁନା କୁଆଡ଼ୁ ଆସିଲା ? ଆମ ସୂର୍ଯ୍ୟ ତ ନ୍ୟୁଟ୍ରନ୍ ତାରକା ନୁହେଁ ଵରଂ G2V ଶ୍ରେଣୀର ତାରକା ଅଟେ । ତେଣୁ ଅନ୍ତତଃ ପକ୍ଷେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯୋଗୁଁ ପୃଥିଵୀରେ ଥିଵା ସୁନା ତିଆରି ହୋଇନାହିଁ । ତାହେଲେ ପୃଥିଵୀକୁ ଏତେ ସୁନା ଆସିଲା କୁଆଡ଼ୁ ?
ଯେତେବେଳେ ଦୁଇଗୋଟି ନ୍ୟୁଟ୍ରନ ତାରା ମଧ୍ୟରେ ସଂଘର୍ଷ ଘଟେ ସେତେବେଳେ ସହସ୍ର କିଲୋମିଟର ପ୍ରତି ସେକେଣ୍ଡ ବେଗରେ ଏହି ଭାରୀ ଧାତୁ ଧୂଳି ଆକାଶଗଙ୍ଗାରେ ଫିଙ୍ଗି ଦିଆଯାଏ। ଏହା କୋଟି କୋଟି ଵର୍ଷ ଧରି ଆନ୍ତଃତାରକା ମେଘରେ ମିଶି ରହେ। ତା’ପରେ ଯେତେବେଳେ ନୂଆ ତାରା ଓ ଗ୍ରହ ତିଆରି ହୁଏ, ଏହି ଧୂଳି ତା’ ସହିତ ମିଶିଯାଏ। ଆମର ସୌରଜଗତ ୪.୬ ନିୟୁତ ଵର୍ଷ ତଳେ ଏଭଳି ଏକ ଧୂଳିମେଘରୁ ତିଆରି ହୋଇଥିଲା ଯେଉଁଥିରେ ପୂର୍ଵରୁ ଘଟିଥିଵା ଅନେକ କିଲୋନୋଵାର ଅଂଶ ମିଶିଥିଲା। ତେଣୁ ଆଜି ଆମର ଗଳାରେ ଥିବା ସୁନାର ପ୍ରତ୍ୟେକ ପରମାଣୁ ଅତୀତର ପାଖାପାଖି ୧୦୦ରୁ ୧୦୦୦ କିଲୋନୋଵାରୁ ଆସିଛି।
ଅର୍ଥାତ୍ ଆମର ଶରୀରରେ ଥିଵା କାର୍ବନ ଓ ଅମ୍ଳଜାନ ସାଧାରଣ ତାରାରୁ ଆସିଛି। ଆମର ହାଡ଼ରେ ଥିଵା କ୍ୟାଲସିୟମ୍ ସୁପରନୋଵାରୁ ଆସିଛି। କିନ୍ତୁ ଆମର ଅଳଙ୍କାରରେ ଥିଵା ସୁନା ସବୁଠାରୁ ନିଷ୍ଠୁର ଓ ଵିରଳ ଘଟଣା କିଲୋନୋଵାରୁ ଆସିଅଛି। ସତେ ଯେମିତି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଆମକୁ କହୁଛି – “ମୁଁ ତୁମକୁ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟମୟ କରିଵା ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ମୋର ସବୁଠାରୁ ଭୟଙ୍କର ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଵ୍ୟଵହାର କରିଛି।”
ଆଜି ଯେତେବେଳେ ଆମେ ସୁନା କିଣୁ, ତା’ର ମୂଲ୍ୟ ଦେଖୁ, ସେତେବେଳେ ଆମେ କେଵଳ ବଜାର ମୂଲ୍ୟ ଦେଖିଥାଉ। ଆମେ ଅଜାଣତରେ ଦୁଇଟି ମୃତ ନ୍ୟୁଟ୍ରନ୍ ତାରାର ଅନ୍ତିମ ସଂଘର୍ଷରୁ ଜାତ ଏକ ମୂଲ୍ୟଵାନ ଦରଵର ମୂଲ୍ୟ ଦେଉଛୁ। ଆମେ ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତର ମୂଲ୍ୟ ଦେଉଛୁ ଯେତେବେଳେ ସମଗ୍ର ଗ୍ରହଠାରୁ ଅନେକ ଗୁଣ ଅଧିକ ଭାରଥିଵା ଵସ୍ତୁ ଏକାଠି ଧ୍ୱଂସ ହେଲା ଓ ତହିଁରୁ ଜନ୍ମ ନେଲା ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟମୟ ଅମର ଧାତୁ । ପ୍ରାଚୀନ ମାନଵ ସୁନାକୁ ଦେଵତାଙ୍କ ଅଂଶ ବୋଲି ଭାବିଥିଲା। ଆଧୁନିକ ଵିଜ୍ଞାନ କହୁଛି ଯେ ସେ ଭୁଲ ନଥିଲା। କାରଣ ସୁନା ପ୍ରକୃତରେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ସବୁଠାରୁ ଵିପଜ୍ଜନକ, ସବୁଠାରୁ ଵିରଳ ଓ ସବୁଠାରୁ ପୁରୁଣା ଘଟଣାର ଅମର ସାକ୍ଷୀ।
ତେଣୁ ପରଦିନ ଯେତେବେଳେ ଆପଣ ଆପଣଙ୍କ ଗଳାରେ ଥିବା ସୁନାର ଚେନ୍କୁ ଛୁଇଁବେ, ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଅଟକି ଯାଇ ମନରେ ନିଶ୍ଚେ ଚିନ୍ତା କରନ୍ତୁ। ଏହା କେଵଳ ମାତ୍ର ଖଣ୍ଟିଏ ମୂଲ୍ୟଵାନ ଧାତୁ ନୁହେଁ ଵରଂ କୋଟି କୋଟି ଵର୍ଷ ତଳର ଏକ ଅତି ଅତି ଅତି ଭୟଙ୍କର ଵିସ୍ଫୋରଣର ଶାନ୍ତ ଅଵଶେଷ। ଏହା ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ସବୁଠାରୁ ନିଷ୍ଠୁର ମୁହୂର୍ତ୍ତରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ସବୁଠାରୁ ସୁନ୍ଦର ଉପହାର। ସୁନାର ଉତ୍ପତ୍ତି ଇତିହାସ ପ୍ରମାଣ କରେ ଯେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଯେତେ ନିଷ୍ଠୁର ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ତା’ର ଧ୍ୱଂସରୁ ମଧ୍ୟ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ଜନ୍ମ ନେଇପାରେ।
ଏଵଂ ଏହି କାହାଣୀ ଆଜି ମଧ୍ୟ ଚାଲିଛି। କୋଣ ଅନୁକୋଣରେ ଏବେ ବି ଦୁଇଟି ନ୍ୟୁଟ୍ରନ ତାରା ଘୂରି ଘୂରି ପରସ୍ପର ମଧ୍ୟରେ ଵିସ୍ଫୋରଣ ଘଟାଇ ଧ୍ବଂସ ହୋଇ ଯାଉଛନ୍ତି।
ତେଣୁ ସୁନା କେଵଳ ପୃଥିଵୀରେ ଦୁର୍ଲଭ ବୋଲି ମୂଲ୍ୟଵାନ ନୁହେଁ ! ସୁନା ମୂଲ୍ୟଵାନ କାରଣ ଏହା ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ସବୁଠାରୁ ଭୟଙ୍କର ମୁହୂର୍ତ୍ତରୁ ଜନ୍ମ ନେଇ ମଧ୍ୟ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚମକୁଛି। ଏହା ପ୍ରମାଣ କରେ ଯେ ଧ୍ୱଂସ ଓ ସୃଷ୍ଟି ଏକା ସହ ଚାଲୁରହିଛି। ଏହା ଆମକୁ ଜଣାଇଦିଏ ଯେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଯେତେ ନିଷ୍ଠୁର ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ତା’ର ଅନ୍ତିମ ଉପହାର ହେଉଛି ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ।
ଏହା ହିଁ ସୁନାର ପ୍ରକୃତ କାହାଣୀ। ଏହା ହିଁ ଆମର ସଭ୍ୟତାର ସବୁଠାରୁ ପୁରୁଣା ଓ ସବୁଠାରୁ ନୂଆ ରହସ୍ୟ। ସୁନା ପ୍ରକୃତରେ ଅମର। କାରଣ ଏହା ଦୁଇ ନ୍ୟୁଟ୍ରନ୍ ତାରକାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁରୁ ଜନ୍ମ ନେଇ ମଧ୍ୟ ଅମର ହୋଇ ରହିଛି।
••••••••••••••••••••••••••••••••••
ତଥ୍ୟ ଉତ୍ସ
୧. The Wonder That Was India – A.L. Basham
୨. Gold: The Extraordinary Metal – Erich Huchsmann
୩. ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାକୋଷ – ଗୋପାଳଚନ୍ଦ୍ର ପ୍ରହରାଜ
୪. The Power of Gold: The History of an Obsession – Peter L. Bernstein
୫. A History of Gold and Money: 1450–1920 – Pierre Vilar
୬. Spacecraft Thermal Control Handbook – David G. Gilmore)
୭. The Alchemy of Us—Ainissa Ramirez
୮. Death from the Skies –Philip Plait
•••••••••••••••••••••••••••••••••••••••
