ଯେତେବେଳେ ଆମେ ଵ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡକୁ "ଭୌତିକ ଵିଜ୍ଞାନ" ଓ "ରସାୟନ ଵିଜ୍ଞାନ"ର ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଦେଖୁ, ସେତେବେଳେ ସ୍ଵାଧୀନତା ଵା ମୁକ୍ତି ନାମକ କୌଣସି ଧାରଣାର ଅସ୍ତିତ୍ଵ ନଥାଏ। ଅଣୁ ଓ ପରମାଣୁଗୁଡ଼ିକ ତାପଗତିଵିଜ୍ଞାନ ଵା Thermodynamicsର ନିୟମକୁ ଅନ୍ଧ ଭାବରେ ପାଳନ କରନ୍ତି, ସେଗୁଡି଼କର କୌଣସି ଇଚ୍ଛାଶକ୍ତି ନଥାଏ। ତଥାପି, ଆଫ୍ରିକାର ଵିସ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ତୃଣଭୂମିରେ ବୁଲୁଥିଵା ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଜୀଵଜାତିର ଜୀଵ କାଳକ୍ରମେ ନିଜକୁ ଏହା ଵିଶ୍ଵାସ କରାଇଵାରେ ସଫଳ ହେଲା ଯେ ତା' ପାଖରେ ସ୍ଵାଧୀନତା ନାମକ ଏକ ଅମୂଲ୍ୟ ସମ୍ପତ୍ତି ଅଛି। ଏହା କିପରି ସମ୍ଭଵ ହେଲା? ସ୍ଵାଧୀନତା କାହିଁକି ଏତେ ମହତ୍ତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ଏଵଂ ମଣିଷ କେବେ ଏହାର ପ୍ରକୃତ ମୂଲ୍ୟ ବୁଝିଵାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲା, ଏହା ବୁଝିଵାକୁ ହେଲେ ଆମକୁ ଆଜିର ରାଜନୈତିକ ଵିତର୍କରୁ ବାହାରି ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ଵର୍ଷ ପୁରୁଣା ଇତିହାସର ଏକ ଵିଶାଳ ପୃଷ୍ଠଭୂମିକୁ ଦେଖିଵାକୁ ହେଵ । ସ୍ଵାଧୀନତାର କାହାଣୀ କେଵଳ ଏକ ରାଜନୈତିକ କାହାଣୀ ନୁହେଁ; ଏହା ହେଉଛି ଏକ ଜାତିର ଜୈଵିକ, ବୌଦ୍ଧିକ ଏଵଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖଦାୟକ କାହାଣୀ, ଯିଏ ନିଜେ ତିଆରି କରିଥିଵା ଅଦୃଶ୍ୟ ପଞ୍ଜୁରୀରୁ ଖସିଯିଵାକୁ ନିରନ୍ତର ସଂଘର୍ଷ କରିଆସିଛି।
କିନ୍ତୁ ସ୍ଵାଧୀନତା ଵିଷୟରେ ଆଲୋଚନା କରିଵା ପୂର୍ଵରୁ, ଆମକୁ "Charles Darwin" ଏଵଂ ଆଧୁନିକ "ଆନୁଵଂଶିକ ଵି ଜ୍ଞାନ ଵା Genetics" ଦ୍ୱାରା ଵର୍ଣ୍ଣିତ ଆମର ଉତ୍ପତ୍ତିର କାହାଣୀକୁ ବୁଝିଵାକୁ ହେଵ। ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ଵର୍ଷ ଧରି ପୃଥିଵୀରେ ଵିଭିନ୍ନ Homo ଜାତିର ମଣିଷ ଵାସ କରୁଥିଲେ। "Homo erectus" ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ବଳିଷ୍ଠ "Neanderthals" ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଏହି ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଜୀଵନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପେ ସେମାନଙ୍କର "ଜୀଵଵିଜ୍ଞାନ" ଏଵଂ "ପରିସ୍ଥିତିଵିଜ୍ଞାନ ଵା Ecology" ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଥିଲା। ସେମାନେ ପ୍ରକୃତରେ ପ୍ରାଣୀ ଥିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ସେମାନଙ୍କର "DNA" ରେ ଥିଵା ମୌଳିକ ସଂକେତ ଦ୍ୱାରା ପରିଚାଳିତ ହେଉଥିଲେ: ଵଞ୍ଚି ରହିଵା ଏଵଂ ଵଂଶ ଵୃଦ୍ଧି କରିଵା। ଏହି ପ୍ରାଥମିକ ଅଵସ୍ଥାରେ, 'ସ୍ଵାଧୀନତା' ଏକ ଅଚିହ୍ନା ତଥା ଅର୍ଥହୀନ ଧାରଣା ଥିଲା। ଗୋଟିଏ ସିଂହ ଘାସ ଖାଇଵ ନା ମାଂସ ଖାଇଵ ତାହା ବାଛିଵା ପାଇଁ ଯେପରି ସ୍ଵାଧୀନ ନୁହେଁ, ଠିକ୍ ସେହିପରି ପ୍ରାଚୀନ ମାନଵମାନେ ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କର ଜୈଵିକ ଆଵଶ୍ୟକତା ଦ୍ୱାରା ବାନ୍ଧି ହୋଇ ରହିଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ସେମାନଙ୍କ ମସ୍ତିଷ୍କରେ ଥିଵା "Dopamine" ଓ "Serotonin" ଭଳି ସ୍ନାୟୁ-ସନ୍ଦେଶଵାହକ ରାସାୟନିକ ପଦାର୍ଥର ପରିଵର୍ତ୍ତନ ଦ୍ୱାରା ପରିଚାଳିତ ହେଉଥିଲା। ସେମାନେ ଵର୍ତ୍ତମାନର ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ବଞ୍ଚୁଥିଲେ, ହିଂସ୍ର ଜନ୍ତୁମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଶୀଳ ହେଉଥିଲେ, ଆଶ୍ରୟ ଖୋଜୁଥିଲେ ଏଵଂ ଖାଦ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ କରୁଥିଲେ। ଭଵିଷ୍ୟତରେ ଜୀଵନଶୈଳୀ କିଛି ଅଲଗା ହୋଇପାରେ ବୋଲି ସେମାନଙ୍କର କୌଣସି ଧାରଣା ନଥିଲା, ତେଣୁ ଵର୍ତ୍ତମାନର ଅଵସ୍ଥାରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଵାର କୌଣସି ଇଚ୍ଛା ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କ ଭିତରେ ଜାଗ୍ରତ ହୋଇନଥିଲା।
ଏହି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜୈଵିକ ଅସ୍ତିତ୍ଵରେ ଏକ ବଡ଼ ଧରଣର ପରିଵର୍ତ୍ତନ ଆସିଲା ପ୍ରାୟ ସତୁରୀ ହଜାର ଵର୍ଷ ପୂର୍ଵେ, ଯାହାକୁ ଵିଵର୍ତ୍ତନଵାଦୀ ଜୀଵଵିଜ୍ଞାନୀ ଏଵଂ ଐତିହାସିକମାନେ "ଜ୍ଞାନାତ୍ମକ ଵିପ୍ଳଵ ଵା Cognitive Revolution" ବୋଲି କହନ୍ତି। ଏକ ଆକସ୍ମିକ ଆନୁଵଂଶିକ ଉତ୍ପରିଵର୍ତ୍ତନ ଵା Genetic Mutations "Homo sapiens"ର ମସ୍ତିଷ୍କର ସ୍ନାୟୁଗତ ପ୍ରଣାଳୀକୁ ସାମାନ୍ୟ ପରିଵର୍ତ୍ତନ କରିଦେଲା। ଏହା ଆମର ପୂର୍ଵଜମାନଙ୍କୁ ଏକ ଏପରି ଅଲୌକିକ ଶକ୍ତି ପ୍ରଦାନ କଲା ଯାହା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପ୍ରାଣୀ ପାଖରେ ନଥିଲା । ଫଳତଃ ତତ୍କାଳୀନ Homo sapiensମାନେ ଯାହାର ଭୌତିକ ଅସ୍ତିତ୍ଵ ନାହିଁ, ସେହି ଵିଷୟରେ କଳ୍ପନା କରିଵା ଏଵଂ କଥାଵାର୍ତ୍ତା କରିଵାର କ୍ଷମତା ଲାଭ କଲେ । ଗୋଟିଏ ସାଧାରଣ ଵାନର କେଵଳ ନଦୀ କୂଳରେ ସିଂହ ଅଛି ବୋଲି ନିଜ ଦଳକୁ ସତର୍କ କରିପାରୁଥିଲା କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନାତ୍ମକ ଵିପ୍ଳଵ ପରେ "Homo sapiens" ଏକ କାହାଣୀ କହିପାରୁଥିଲା ଯେ ଏକ ସିଂହ-ଦେଵତା ସେମାନଙ୍କ ଜନଜାତିକୁ ରକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି। ଏହି ମିଳିତ କଳ୍ପନା—ପୁରାଣ, ଦେଵତା ଏଵଂ କାଳ୍ପନିକ ଵାସ୍ତଵତା—ସୃଷ୍ଟି କରିଵାର କ୍ଷମତା ଥିଲା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜୈଵିକ ଜଗତରୁ ବାହାରିଵାର ପ୍ରଥମ ପଦକ୍ଷେପ। କିନ୍ତୁ ଵିଡ଼ମ୍ଵନାର ଵିଷୟ ହେଉଛି, ଏହା ଏକ ନୂତନ ପ୍ରକାରର କାରାଗାର ଭିତରକୁ ପ୍ରଵେଶ କରିଵାର ପ୍ରଥମ ପଦକ୍ଷେପ ମଧ୍ୟ ଥିଲା, ଯେଉଁ କାରାଗାରର ପ୍ରାଚୀର ଇଟା ଵା ପଥରରେ ନୁହେଁ, ଵରଂ ମଣିଷର ଵିଶ୍ଵାସରେ ତିଆରି ହୋଇଥିଲା।
ନୂତନ ବୌଦ୍ଧିକ କ୍ଷମତା ଲାଭ କରିଵା ପରେ, "Homo sapiens" ସମଗ୍ର ଵିଶ୍ୱରେ ଵ୍ୟାପିଵାକୁ ଲାଗିଲେ। ଏହାପରେ ପ୍ରାୟ ପଚାଶରୁ ଷାଠିଏ ହଜାର ଵର୍ଷ ଧରି ସେମାନେ ଶିକାରୀ ଏଵଂ ଖାଦ୍ୟ ସଂଗ୍ରହକାରୀ ଭାବରେ ଜୀଵନଯାପନ କଲେ। ଆଧୁନିକ ନୃତତ୍ତ୍ୱଵିଜ୍ଞାନ ଵା "Anthropology" ଅନେକ ସମୟରେ ଏହି ପ୍ରାଚୀନ ଶିକାରୀମାନଙ୍କୁ ଅନୁଧ୍ୟାନ କରି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୁଏ ଯେ ସେମାନେ କ'ଣ ଇତିହାସର ସବୁଠାରୁ ସ୍ଵାଧୀନ ମଣିଷ ଥିଲେ? ସେମାନଙ୍କର କୌଣସି ରାଜା ନଥିଲେ, କୌଣସି ରାଷ୍ଟ୍ର ନଥିଲା, ଟିକସ ନଥିଲା ଏଵଂ କୌଣସି ଲିଖିତ ଆଇନ ନଥିଲା। ସେମାନେ ଦିନକୁ ବୋଧହୁଏ ଚାରିରୁ ଛଅ ଘଣ୍ଟା ଶିକାର ଓ ଖାଦ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ କରିଵାରେ ବିତାଉଥିଲେ ଏଵଂ ବାକି ସମୟ ପରସ୍ପର ସହ ମିଳାମିଶା କରିଵାରେ, ଗପସପ କରିଵାରେ ଏଵଂ ଵିଶ୍ରାମ ନେଵାରେ କାଟୁଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କର ଖାଦ୍ୟ ଵିଵିଧ ଓ ପୁଷ୍ଟିକର ଥିଲା ଏଵଂ ସେମାନେ ସାଧାରଣତଃ ସେହି ଭୟଙ୍କର ମହାମାରୀରୁ ମୁକ୍ତ ଥିଲେ ଯାହା ପରଵର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଜନଗହଳି ପୂର୍ଣ୍ଣ ସହରଗୁଡ଼ିକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିଦେଇଥିଲା। ଏକ ଭୌତିକ ଓ ସମୟଗତ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ, ଏକ ପ୍ରାଚୀନ ଶିକାରୀ ବୋଧହୁଏ ଏପରି ସ୍ତରର ଵ୍ୟକ୍ତିଗତ ସ୍ଵାଧୀନତା ଅନୁଭଵ କରୁଥିଲା ଯାହା ଆଜିର କାରଖାନା ଶ୍ରମିକ କିମ୍ଵା ଅଫିସ୍ କର୍ମଚାରୀ କେଵଳ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଦେଖିପାରିବେ। ତଥାପି, ଏହି ସ୍ଵାଧୀନତା ପ୍ରକୃତି ଦ୍ୱାରା କଠୋର ଭାବରେ ସୀମିତ ଥିଲା। ଏକ ଭୟଙ୍କର ଶୀତଋତୁ, ଏକ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ମରୁଡ଼ି, କିମ୍ଵା ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହିଂସ୍ର ଜନ୍ତୁ ଵା ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀ ଗୋଷ୍ଠୀ ସହିତ ସାମ୍ନାସାମ୍ନି ସେମାନଙ୍କର ଅସ୍ତିତ୍ୱକୁ ମୁହୂର୍ତ୍ତକ ମଧ୍ୟରେ ଶେଷ କରିଦେଇପାରୁଥିଲା। ଏହା ଵ୍ୟତୀତ, ଯେଉଁ କଳ୍ପନାଗୁଡ଼ିକ ସେମାନଙ୍କୁ ଏକାଠି ବଞ୍ଚିଵାର ଶକ୍ତି ଦେଇଥିଲା, ସେହି କଳ୍ପନାଗୁଡ଼ିକ ହିଁ ସେମାନଙ୍କୁ ବାନ୍ଧି ରଖିଥିଲା। ଜନଜାତିର ପ୍ରଥା, ନିଷେଧାଜ୍ଞା ଏଵଂ କ୍ରୋଧିତ ଆତ୍ମାମାନଙ୍କର ଭୟ ସେମାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ଚାରିପାଖରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ସୀମାରେଖା ଟାଣିଦେଇଥିଲା। ତେଣୁ, ସେମାନଙ୍କର ସ୍ଵାଧୀନତା ସେହି ଦାର୍ଶନିକ ମୁକ୍ତି ନଥିଲା ଯାହା ଆମେ ଆଜି ଖୋଜୁଛୁ; ଏହା କେଵଳ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ମାନଵିକ ନିର୍ଯାତନାର ଅନୁପସ୍ଥିତି ଥିଲା।
ମାନଵ ସ୍ଵାଧୀନତା ଉପରେ ସବୁଠାରୁ ଭୟଙ୍କର ଆଘାତ—ଏଵଂ ବୋଧହୁଏ ଇତିହାସର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଧୋକା—ପ୍ରାୟ ବାର ହଜାର ଵର୍ଷ ପୂର୍ଵେ ଘଟିଥିଲା, ଯାହାକୁ ଆମେ "କୃଷି ଵିପ୍ଳଵ ଵା Agricultural Revolution" ବୋଲି କହୁ। ଯେଉଁ କାରଣରୁ ବି ହେଉ, ଭାରତ ଓ ମଧ୍ୟପ୍ରାଚ୍ୟରେ "Homo sapiens"ଙ୍କର କିଛି ଗୋଷ୍ଠୀ ସ୍ଥାୟୀ ଭାବରେ ଵସଵାସ କରିଵା ଆରମ୍ଭ କଲେ ଏଵଂ କିଛି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଉଦ୍ଭିଦ ଜାତିମାନଙ୍କର ଜୀଵନଚକ୍ରକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଵାକୁ ଲାଗିଲେ। ଆମେ ପ୍ରାୟତଃ ନିଜକୁ ଗର୍ଵିତ ମନେକରୁ ଯେ ଆମେ ଏହି ଉଦ୍ଭିଦମାନଙ୍କୁ ପୋଷା ମନାଇଲୁ। କିନ୍ତୁ ଵାସ୍ତଵରେ, ଵିଵର୍ତ୍ତନଵାଦୀ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଵିଚାର କଲେ, ଏହି ଉଦ୍ଭିଦମାନେ ହିଁ ଆମକୁ ପୋଷା ମନାଇଥିଲେ। କୃଷି ପୂର୍ଵରୁ, ଜଣେ ମଣିଷ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଯେକୌଣସି ସ୍ଥାନକୁ ଯାଇପାରୁଥିଲା। କୃଷି ଆରମ୍ଭ ହେଵା ପରେ, ମଣିଷ ମାଟିର ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଖଣ୍ଡ ସହିତ ବାନ୍ଧି ହୋଇଗଲା। ସେମାନଙ୍କୁ ଜଙ୍ଗଲ ସଫା କରିଵାକୁ ପଡ଼ିଲା, ପ୍ରଖର ଖରାରେ ଘାସ ବାଛିଵାକୁ ପଡ଼ିଲା, ପାଣି ବୋହିଵାକୁ ପଡ଼ିଲା ଏଵଂ ପାଗକୁ ନେଇ ସବୁବେଳେ ଚିନ୍ତା କରିଵାକୁ ପଡ଼ିଲା। "Homo sapiens"ର ଜୈଵିକ ଶରୀର ଗଛ ଚଢ଼ିଵା ଏଵଂ ହରିଣ ପଛରେ ଦୌଡ଼ିଵା ପାଇଁ ଵିଵର୍ତ୍ତିତ ହୋଇଥିଲା, କୃଷିର ପୁନରାଵୃତ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ କଷ୍ଟଦାୟକ ଶାରୀରିକ ପରିଶ୍ରମ ପାଇଁ ନୁହେଁ। ଏହି ପରିଵର୍ତ୍ତନ ଫଳରେ ମେରୁଦଣ୍ଡ ଜନିତ ସମସ୍ୟା, ଆଣ୍ଠୁଗଣ୍ଠି ଵାତ ଓ ହାର୍ନିଆ ଭଳି ରୋଗ ଆଧିକ ଦେଖାଦେଲା। ଆମେ ଏକ ଵିଵିଧ ଓ ରୋମାଞ୍ଚକର ଜୀଵନ ବଦଳରେ ଏକ ନିରସ ତଥା କଠିନ ପରିଶ୍ରମର ଜୀଵନକୁ ଆପଣେଇ ନେଲୁ।
ତେଵେ ମଣିଷ କାହିଁକି ସ୍ଵାଧୀନତାର ଏହି ଵିଶାଳ କ୍ଷତିକୁ ଗ୍ରହଣ କଲା?
"କୃଷି ଵିପ୍ଳଵ ଵା Agricultural Revolution" ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଵିଵର୍ତ୍ତନଵାଦୀ ଲାଭ ଆଣିଦେଲା: ଏହା ଗୋଟିଏ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅଞ୍ଚଳରେ ଖାଦ୍ୟର ପରିମାଣରେ ଵ୍ୟାପକ ଵୃଦ୍ଧି ଘଟାଇଲା, ଯାହା ଫଳରେ ଜନସଂଖ୍ୟାରେ ଏକ ଵିସ୍ଫୋରଣ ଦେଖାଦେଲା। "ଵିଵର୍ତ୍ତନ ଵା Evolution"ର ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ, ସଫଳତା ଵ୍ୟକ୍ତିଗତ ସୁଖ କିମ୍ଵା ସ୍ଵାଧୀନତା ଦ୍ୱାରା ମାପ କରାଯାଏ ନାହିଁ, ଵରଂ ନିଜର "DNA" ର କେତେ କପି ଵା ନକଲ ପରଵର୍ତ୍ତୀ ପିଢ଼ିକୁ ହସ୍ତାନ୍ତର କରାଯାଇପାରିଲା ତାହା ଦ୍ୱାରା ମପାଯାଏ। ଏହି ଦୃଷ୍ଟିରୁ, କୃଷି ସମଗ୍ର ମାନଵଜାତି ପାଇଁ ଏକ ସଫଳତା ଥିଲା, କିନ୍ତୁ ଜଣେ ସାଧାରଣ ଵ୍ୟକ୍ତି ପାଇଁ ଏହା ଏକ ଵିପର୍ଯ୍ୟୟ ଥିଲା। ସ୍ଥାୟୀ କୃଷି ସହିତ ଉଦ୍ଵୃତ୍ତ (ବଳକା) ଖାଦ୍ୟର ଧାରଣା ଆସିଲା ଏଵଂ ଉଦ୍ଵୃତ୍ତ ଖାଦ୍ୟ ସହିତ ଵ୍ୟକ୍ତିଗତ ସମ୍ପତ୍ତିର ଧାରଣା ଜନ୍ମ ନେଲା। ଇତିହାସରେ ପ୍ରଥମ ଥର ପାଇଁ, ମଣିଷ ପୃଥିଵୀ ପୃଷ୍ଠରେ କାଳ୍ପନିକ ରେଖା ଟାଣି କହିଲା, "ଏହା ମୋର।" ଥରେ ସମ୍ପତ୍ତି ଉଦ୍ଭାଵନ ହେଵା ପରେ, ଏହାକୁ ରକ୍ଷା କରିଵାର ଆଵଶ୍ୟକତା ସୃଷ୍ଟି ହେଲା। ଏଥିପାଇଁ ପାଚେରୀ, ପ୍ରହରୀ ଏଵଂ ଶେଷରେ ସୈନ୍ୟଵାହିନୀର ଆଵଶ୍ୟକତା ପଡ଼ିଲା। ଆଉ ଯଦି ଜଣେ ଜମି ଓ ପଶୁମାନଙ୍କର ମାଲିକ ହୋଇପାରିଵ, ତେବେ ଅନ୍ୟ ମଣିଷମାନଙ୍କର ମାଲିକ କାହିଁକି ହୋଇନପାରିଵ? ସମ୍ପତ୍ତିର ଏହି କୃଷିଭିତ୍ତିକ ତର୍କ ଏଵଂ ଶ୍ରମିକମାନଙ୍କର ଅଭାବରୁ ଦାସପ୍ରଥାର ଜନ୍ମ ହେଲା। ଅଧିକାଂଶ ମଣିଷ କୃଷକରେ ପରିଣତ ହେଲେ, ଯେଉଁମାନେ ଜମି ସହିତ ବାନ୍ଧି ହୋଇ ରହିଲେ ଏଵଂ ଋତୁଚକ୍ର ତଥା ଟିକସ ଆଦାୟକାରୀଙ୍କ ଦୟା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିଵାକୁ ବାଧ୍ୟ ହେଲେ । ଅପରପକ୍ଷରେ ଏକ କ୍ଷୁଦ୍ର ଗୋଷ୍ଠୀ ସମାଜର ଶୀର୍ଷରେ ବସି ଶାସକ ସାଜିଲେ।
ଯେହେତୁ ଗ୍ରାମଗୁଡ଼ିକ ସହରରେ ଏଵଂ ସହରଗୁଡ଼ିକ ଵିଶାଳ ନଗରୀରେ ପରିଣତ ହେଲା, ବହୁ ସଂଖ୍ୟକ ଲୋକଙ୍କୁ ଏକାଠି ଵାନ୍ଧି ରଖିଵା ପାଇଁ "ଜ୍ଞାନାତ୍ମକ ଵିପ୍ଳଵ ଵା Cognitive Revolution" ସମୟରେ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଵା ମିଳିତ କଳ୍ପନାଗୁଡ଼ିକୁ ଅଧିକ ଜଟିଳ କରିଵାକୁ ପଡ଼ିଲା। ମଣିଷ ଏହାପରେ 'ରାଷ୍ଟ୍ର', 'ରାଜ୍ୟ' ଏଵଂ 'ସାମ୍ରାଜ୍ୟ' ଭଳି ନୂତନ ଧାରଣାଗୁଡ଼ିକ ଉଦ୍ଭାଵନ କଲା। ଏଗୁଡ଼ିକ ଭୌତିକ ଵାସ୍ତଵତା ନଥିଲା କାରଣ ଏକ ଅଣୁଵୀକ୍ଷଣ ଯନ୍ତ୍ର ତଳେ ଆପଣ କୌଣସି ରାଷ୍ଟ୍ରକୁ ଦେଖିପାରିଵେ ନାହିଁ। ତେଣୁ ଏଗୁଡ଼ିକ ଥିଲା ଆନ୍ତଃ-ଵ୍ୟକ୍ତିଗତ ଵାସ୍ତଵତା, ଏପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ କଳ୍ପନା ଯାହା ଉପରେ ସମସ୍ତେ ଵିଶ୍ୱାସ କରୁଥିଲେ। ଏହି ଵିଶାଳ ସାମ୍ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ପରିଚାଳନା କରିଵା ପାଇଁ ଆଵଶ୍ୟକ ଵିପୁଳ ପରିମାଣର ତଥ୍ୟ—ଶସ୍ୟ ଭଣ୍ଡାର, ଟିକସ ରେକର୍ଡ, ଜନଗଣନା ତଥ୍ୟ—ସଂରକ୍ଷଣ କରିଵା ପାଇଁ ଏକ ନୂତନ ଉପକରଣ ଉଦ୍ଭାଵନ କରାଗଲା: ଲିପି ଵା ଲେଖା। ଲିପିର ଉଦ୍ଭାଵନ ସହିତ, ମଣିଷ ଆଉ କେଵଳ ଜୀଵନ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ହୋଇ ରହିଲା ନାହିଁ । ମଣିଷ ମାଟି ଵା କାଠର ଫଳକରେ କିମ୍ଵା ପାପିରସ୍ ଅଥଵା ଭୋଜ ଓ ତାଳ ଆଦି ପତ୍ରରେ କେଵଳ ତଥ୍ୟ ବିନ୍ଦୁରେ ପରିଣତ ହେଲା। ଏହା ଵ୍ୟକ୍ତିଗତ ସ୍ଵାଧୀନତାର ଆଉ ଏକ ଗଭୀର କ୍ଷତିର ସୂଚନା ଦେଇଥିଲା।
ଆକାଡିଆନ୍, ରୋମାନ୍ କିମ୍ଵା ମୌର୍ଯ୍ୟ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ଭଳି ଵିଶାଳ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ପ୍ରଶାସନ ପାଇଁ କଠୋର ପଦାନୁକ୍ରମର ଆଵଶ୍ୟକତା ଥିଲା। ସମାଜକୁ କଠୋର ଶ୍ରେଣୀରେ ଵିଭକ୍ତ କରାଯାଇଥିଲା—ରାଜା, ପୁରୋହିତ, ଯୋଦ୍ଧା, ଵ୍ୟଵସାୟୀ ଓ ଦାସ। ମାନଵିକ ଅଧିକାରର ଧାରଣା ସେତେବେଳେ ଆଦୌ ନଥିଲା। ଯଦି ଆପଣ ଦାସ ହୋଇ ଜନ୍ମ ହୋଇଛନ୍ତି, ତେବେ ତାହା ହିଁ ଆପଣଙ୍କର ଭାଗ୍ୟ ବୋଲି ଧରିନିଆଯାଉଥିଲା, ଯାହାକୁ ଅନେକ ସମୟରେ ତତ୍କାଳୀନ ଧାର୍ମିକ କିମ୍ଵା ସାଂସ୍କୃତିକ କାହାଣୀଗୁଡ଼ିକ ଦ୍ୱାରା ଯୁକ୍ତିଯୁକ୍ତ ବୋଲି ପ୍ରମାଣିତ କରାଯାଉଥିଲା। ପିରାମିଡ୍ ନିର୍ମାଣ କରିଵା, ପ୍ରାସାଦ ତିଆରି କରିଵା ଏଵଂ ନୂତନ ଭୂଖଣ୍ଡ ଜୟ କରିଵା ପାଇଁ Elite ଵା ଶାସକ ଗୋଷ୍ଠୀର ସ୍ଵାଧୀନତା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପେ ସାଧାରଣ ଜନତାଙ୍କ ସ୍ଵାଧୀନତାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅପହରଣ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରୁଥିଲା।
କୃଷିଭିତ୍ତିକ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ଏହି ସୁଦୀର୍ଘ, ଅନ୍ଧକାରମୟ ସମୟ ମଧ୍ୟରେ, ମଣିଷ କ'ଣ ପ୍ରକୃତରେ ସ୍ଵାଧୀନତାର ମୂଲ୍ୟ ବୁଝିପାରିଥିଲା?
ଅଧିକାଂଶ ସମୟରେ, ସେମାନେ ସେମାନଙ୍କର ପରାଧୀନତାକୁ ଵ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ପ୍ରାକୃତିକ ନିୟମ ଭାଵରେ ଗ୍ରହଣ କରିନେଇଥିଲେ। ସେହି ସମୟର ପୁରାଣ ଓ ଧର୍ମଗୁଡ଼ିକ କର୍ତ୍ତଵ୍ୟ, ଆଜ୍ଞାପାଳନ ଓ ଭାଗ୍ୟଵାଦ ଉପରେ ଅତ୍ୟଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଉଥିଲେ। ଯଦି ଜଣେ କୃଷକ ଭାବରେ ଆପଣ କଷ୍ଟ ପାଉଛନ୍ତି, ତେବେ ତାହା ଈଶ୍ଵରଙ୍କ ଇଚ୍ଛା କିମ୍ଵା ଆପଣଙ୍କର ପୂର୍ଵ ଜନ୍ମର କର୍ମର ଫଳ ବୋଲି କୁହାଯାଉଥିଲା। ଵ୍ୟକ୍ତିକୁ ଏକ ଵିଶାଳ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡିକ ଯନ୍ତ୍ରର ଏକ ଛୋଟ ଅଂଶ ବୋଲି ଧରିନିଆଯାଉଥିଲା। ତଥାପି, ମାନଵିକ ଦୁଃଖକଷ୍ଟର ଅତ୍ୟଧିକ ନିଷ୍ଠୁରତା ଶେଷରେ ଦାର୍ଶନିକ ଜାଗରଣ ଆଣିଦେଲା।
ଭାରତରେ ଏହି ଦାର୍ଶନିକ ପରମ୍ପରାର ଜନ୍ମ ହେଵାରୁ ମୁନି ଋଷି ସନ୍ୟାସୀ ଆଦି ଦେଖାଦେଲେ ଏଵଂ ସେମାନେ ନଶ୍ଵର ସଂସାର ତ୍ୟାଗକରି ମଧ୍ୟ ମାନସିକ ଶାନ୍ତି ମିଳିପାରେ ବୋଲି ସମାଜକୁ ଶିକ୍ଷା ଦେଲେ ।
ଭାରତରେ ଏସବୁ ଦାର୍ଶନିକ ଜାଗରଣ ଘଟିଵାର ବହୁତ ପରେ ଆଜକୁ ପ୍ରାୟ ଅଢ଼େଇ ହଜାର ଵର୍ଷ ପୂର୍ଵେ ପୃଥିଵୀରେ Axial Age ଦେଖାଦେଲା ଏଵଂ ଵିଶ୍ୱର ଵିଭିନ୍ନ ପ୍ରାନ୍ତରେ ଚିନ୍ତାନାୟକମାନେ ସାଂସାରିକ ପରାଧିନତା ମଧ୍ୟରେ ମିଳୁଥିଵା ଦୁଃଖକଷ୍ଟ ଉପରେ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠାଇଵା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଯଦିଓ ସେମାନେ ତୁରନ୍ତ ଆଧୁନିକ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଅର୍ଥରେ ରାଜନୈତିକ ସ୍ଵାଧୀନତା ଦାବି କରିନଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଓ ମାନସିକ ମୁକ୍ତିର ସନ୍ଧାନ କରିଥିଲେ। ସାରା ଵିଶ୍ଵର ମାନଵମାନେ ଅନୁଭଵ କଲେ ଯେ ଭୌତିକ ଜଗତ ବନ୍ଧନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ଏହା ଥିଲା ବୋଧହୁଏ ମଣିଷର ନିଜ ଜୀଵନରେ ସ୍ଵାଧୀନତାର ଘୋର ଅଭାଵକୁ ଚିହ୍ନିଵାର ପ୍ରଥମ କ୍ଷୀଣ ଆଲୋକ। ସେମାନେ ବୁଝିଵାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ ଯେ ଯଦିଓ ସେମାନେ ସେମାନଙ୍କୁ ଶାସନ କରୁଥିଵା ସାମ୍ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରିବେ ନାହିଁ ତଥାପି ସେମାନେ ନିଜ ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ନିଜ ପାଇଁ ଏକ ପ୍ରକାରର ମୁକ୍ତି ଖୋଜିପାରିଵେ। ତଥାପି, ବହୁସଂଖ୍ୟକ "Homo sapiens" ପାଇଁ, ଜୀଵନ କଠୋର ଓ ନିର୍ଦ୍ଦୟ ପଦାନୁକ୍ରମ ଭିତରେ ବଞ୍ଚି ରହିଵାର ଏକ ନିଷ୍ଠୁର ସଂଘର୍ଷ ହୋଇ ରହିଥିଲା।
"କୃଷି ଵିପ୍ରଵ ଵା Agricultural Revolution" ପରର ହଜାର ହଜାର ଵର୍ଷ ଧରି, ମାନଵ ସମାଜର ମୌଳିକ ଗଠନ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ଭାବରେ ସ୍ଥିର ରହିଥିଲା। ସାମ୍ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ଉତ୍ଥାନ ଓ ପତନ ହେଲା, ପୁରୁଣା ରାଜାମାନଙ୍କୁ ହଟାଇ ନୂଆ ରାଜାମାନେ ସିଂହାସନରେ ଵସିଲେ, କିନ୍ତୁ ଜଣେ ସାଧାରଣ କୃଷକ ଓ ଦାସର ମୌଳିକ ଵାସ୍ତଵତାରେ କୌଣସି ଆଖିଦୃଶିଆ ପରିଵର୍ତ୍ତନ ହୋଇନଥିଲା। ସେତେବେଳେ ଏକ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ମିଥ୍ୟା ମାନଵ ସମାଜରେ ଭରି ଥିଲା — ମାନଵିକ ପଦାନୁକ୍ରମ ହେଉଛି ପ୍ରାକୃତିକ ଓ ଅପରିଵର୍ତ୍ତନୀୟ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଵ୍ୟକ୍ତିଗତ ମଣିଷର ନିଜ ଭାଗ୍ୟ ନିଜେ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିଵାର ସମାନ ଅଧିକାର ଅଛି—ଏହି ଧାରଣା ପ୍ରାଚୀନ ଇଜିପ୍ଟର ଜଣେ ଫାରୋ କିମ୍ଵା ମଧ୍ୟଯୁଗର ଜଣେ ସାମନ୍ତରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପାଗଳାମୀ ଭଳି ଶୁଣାଯାଇଥାନ୍ତା। ମଣିଷର ମନ ତାର ନିଜସ୍ୱ ଜୈଵିକ ପ୍ରକୃତିର ସୀମା, କୃଷି ଅର୍ଥନୀତିର କଠୋର ଵାସ୍ତଵତା ଏଵଂ ସାମାଜିକ କାହାଣୀଗୁଡ଼ିକର ଅଦମ୍ୟ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଆବଦ୍ଧ ହୋଇ ରହିଥିଲା। କିନ୍ତୁ ଵାହ୍ୟ ଶାନ୍ତ ଆଵରଣ ତଳେ, "Homo sapiens"ର ବୌଦ୍ଧିକ ଯନ୍ତ୍ରପାତି ଅଵିରତ ଭାବରେ କାମ କରୁଥିଲା। ଵିକଳ୍ପ ଵାସ୍ତଵତା କଳ୍ପନା କରିଵାର ଯେଉଁ କ୍ଷମତା ସେମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଥମେ କୃଷି ଏଵଂ ସାମ୍ରାଜ୍ୟଵାଦୀ ଵ୍ୟଵସ୍ଥାରେ ଫସାଇ ଦେଇଥିଲା, ତାହା ଏଵେ ବି ଜୀଵନ୍ତ ଥିଲା। ଏହା କେଵଳ ସମୟର କଥା ଥିଲା ଯେବେ ମଣିଷ ଏପରି ଏକ ନୂଆ ଵାସ୍ତଵତାର କଳ୍ପନା କରିଵା ଆରମ୍ଭ କରିଵ ଯେଉଁଠାରେ ସେମାନେ ଆଉ କାହାର ପ୍ରଜା ଵା ଦାସ ନୁହଁନ୍ତି, ଵରଂ ନିଜ ଭାଗ୍ୟର ନିୟନ୍ତା ନିଜେ ହେବେ । ବହୁ ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି ପରାଧୀନତାର ଚାପ ଜମା ହେଵାରେ ଲାଗିଥିଲା, କେଵଳ ଉପଯୁକ୍ତ ବୌଦ୍ଧିକ ଓ ଵୈଷୟିକ ସ୍ଫୁଲିଙ୍ଗକୁ ଅପେକ୍ଷା କରିଥିଲା ଏକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନୂତନ ପ୍ରକାରର ଵିପ୍ଳଵ ଆରମ୍ଭ କରିଵା ପାଇଁ—ଏପରି ଏକ ଵିପ୍ଳଵ ଯାହା ଶେଷରେ ଵ୍ୟକ୍ତିଗତ ସ୍ଵାଧୀନତାର ଧାରଣାକୁ ମାନଵ ଇତିହାସର କେନ୍ଦ୍ରବିନ୍ଦୁରେ ଆଣି ଛିଡ଼ା କରାଇଵ।
"Humanism" ର ଵିକାଶ ସହିତ Homo sapiensମାନେ ଅଷ୍ଟାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଜ୍ଞାନୋଦୟ ଵା The Age of Enlightenmentକୁ ଦେଖିଵାକୁ ପାଆନ୍ତି ।
ସେହି ସମୟରେ"John Locke", "Voltaire" ଓ "Jean-Jacques Rousseau"ଙ୍କ ଭଳି ଦାର୍ଶନିକମାନେ ଯୁକ୍ତି କଲେ ଯେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ମଣିଷ ଜନ୍ମରୁ ହିଁ କିଛି ପ୍ରାକୃତିକ ଅଧିକାର ନେଇ ଜନ୍ମ ହୋଇଥାଏ। ରାଷ୍ଟ୍ର ଵା ସରକାରର ମୁଖ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ହେଉଛି ଵ୍ୟକ୍ତିର ସେହି ସ୍ଵାଧୀନତା ଓ ଅଧିକାରକୁ ସୁରକ୍ଷା ପ୍ରଦାନ କରିଵା। ଯଦି ସରକାର ଏପରି କରିଵାରେ ଵିଫଳ ହୁଏ, ତେବେ ତାକୁ ବଦଳାଇଦେଵାର ପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ଵାଧୀନତା ଜନସାଧାରଣଙ୍କର ଅଛି। ଏହା ଥିଲା ଇତିହାସରେ ବଡ଼ ବଡ଼ ପରିଵର୍ତ୍ତନର ସମୟ । ହଜାର ହଜାର ଵର୍ଷ ଧରି ଲୋକଙ୍କୁ ଶିଖାଯାଇଥିଲା ଯେ ଵ୍ୟକ୍ତିର କର୍ତ୍ତଵ୍ୟ ହେଉଛି ରାଷ୍ଟ୍ର ଵା ରାଜାଙ୍କ ସେଵା କରିଵା। କିନ୍ତୁ ଏବେ କୁହାଗଲା ଯେ ରାଷ୍ଟ୍ରର କର୍ତ୍ତଵ୍ୟ ହେଉଛି ଵ୍ୟକ୍ତିର ସେଵା କରିଵା। ଏହି ଦାର୍ଶନିକ ଵିତର୍କ ଖୁବ୍ ଶୀଘ୍ର ରକ୍ତାକ୍ତ ଵିପ୍ଳଵର ରୂପ ନେଲା। ୧୭୭୬ ମସିହାରେ ଆମେରିକାର ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମ ଏଵଂ ୧୭୮୯ ମସିହାର ଫରାସୀ ଵିପ୍ଳଵ କେଵଳ କ୍ଷମତା ପରିଵର୍ତ୍ତନ ନଥିଲା; ଏହା ଥିଲା ସ୍ଵାଧୀନତାର ଧାରଣାକୁ କାଗଜପତ୍ରରୁ ବାହାର କରି ଆଇନ ଓ ସମ୍ଵିଧାନରେ ପରିଣତ କରିଵାର ପ୍ରଥମ ପ୍ରୟାସ। "ସମସ୍ତ ମଣିଷ ସମାନ ଭାବରେ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛନ୍ତି" ବୋଲି ଘୋଷଣା କରାଗଲା। ଅଵଶ୍ୟ, ଏହି ସ୍ଵାଧୀନତା ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପକ୍ଷପାତପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା। ଯେଉଁମାନେ ସ୍ଵାଧୀନତାର ଘୋଷଣାନାମା ଲେଖୁଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଅନେକ ନିଜ ଘରେ ଆଫ୍ରିକୀୟ ଦାସମାନଙ୍କୁ ଶୃଙ୍ଖଳିତ କରି ରଖିଥିଲେ ଏଵଂ ମହିଳାମାନଙ୍କୁ ଭୋଟ୍ ଦେଵାର ଅଧିକାର ଦେଵା କଥା ସେମାନେ ସ୍ୱପ୍ନରେ ସୁଦ୍ଧା ଭାବିନଥିଲେ। ତଥାପି, ଏହି ଵିପ୍ଳଵଗୁଡ଼ିକ ମଣିଷ ମନରେ ସ୍ଵାଧୀନତାର ଏକ ଏପରି ଭୂତାଣୁ ପ୍ରଵେଶ କରାଇଦେଲେ ଯାହାକୁ ଆଉ ନଷ୍ଟ କରାଯାଇପାରିଵ ନାହିଁ। ପରଵର୍ତ୍ତୀ ଦୁଇ ଶହ ଵର୍ଷର ଇତିହାସ ହେଉଛି ଏହି ସ୍ଵାଧୀନତାର ପରିସରକୁ ଵୃଦ୍ଧି କରି ଦାସ, ମହିଳା ଓ ସଂଖ୍ୟାଲଘୁ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚାଇଵାର ଏକ ନିରନ୍ତର ସଂଘର୍ଷ।
ରାଜନୈତିକ ସ୍ଵାଧୀନତା ସହିତ ସମାନ୍ତରାଳ ଭାବରେ ଅର୍ଥନୈତିକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ମଧ୍ୟ ଏକ ଵିରାଟ ପରିଵର୍ତ୍ତନ ଘଟିଲା। "Industrial Revolution" ଵା "ଶିଳ୍ପ ଵିପ୍ଳଵ" ଏଵଂ "ପୁଞ୍ଜିବାଦ ଵା Capitalism"ର ଵିକାଶ ସାମନ୍ତଵାଦୀ ଅର୍ଥଵ୍ୟଵସ୍ଥାକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିଦେଲା। "Adam Smith"ଙ୍କ ଭଳି ଅର୍ଥନୀତିଜ୍ଞମାନେ ମୁକ୍ତ ବଜାର ଵା Free marketର ଧାରଣା ଦେଲେ। ପ୍ରଥମ ଥର ପାଇଁ, ଲୋକମାନଙ୍କୁ ସେମାନଙ୍କର ପୈତୃକ ଵୃତ୍ତି ଗ୍ରହଣ କରିଵାକୁ ବାଧ୍ୟ କରାଗଲା ନାହିଁ। ଜଣେ କୃଷକର ପୁଅ ଚାହିଁଲେ ସହରକୁ ଯାଇ ଵ୍ୟଵସାୟ କରିପାରିଵ, ନିଜ ପସନ୍ଦର ଜୀଵନସାଥୀ ବାଛିପାରିଵ ଏଵଂ ନିଜ ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ ଯେକୌଣସି ସ୍ଥାନରେ ଵାସ କରିପାରିଵ। ଵ୍ୟକ୍ତିଵାଦ ଵା Individualism ଏକ ନୂତନ ଧର୍ମରେ ପରିଣତ ହେଲା। କିନ୍ତୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ କ୍ରାନ୍ତି ଭଳି, ଏହାର ମଧ୍ୟ ଏକ ଅନ୍ଧକାର ଦିଗ ଥିଲା। ଯଦିଓ ପୁରୁଣା ଶିକୁଳିଗୁଡ଼ିକ ଖୋଲିଯାଇଥିଲା, ତଥାପି ଶିଳ୍ପାୟନ ମଣିଷକୁ ଯନ୍ତ୍ରର ଏକ ଛୋଟ Parts ଵା ଅଂଶରେ ପରିଣତ କରିଦେଲା। କୋଇଲା ଖଣି ଆଉ ଲୁଗା କଳଗୁଡ଼ିକରେ କାମ କରୁଥିଵା ଶ୍ରମିକମାନଙ୍କର ଜୀଵନ ପ୍ରାଚୀନ ଦାସମାନଙ୍କଠାରୁ କୌଣସି ଗୁଣରେ ଭଲ ନଥିଲା। "Karl Marx"ଙ୍କ ଭଳି ଦାର୍ଶନିକମାନେ ଯୁକ୍ତି କଲେ ଯେ ପୁଞ୍ଜିଵାଦ ଯେଉଁ ସ୍ଵାଧୀନତାର ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦେଉଛି ତାହା ଏକ ଭ୍ରମ। ଯଦି ଜଣେ ଶ୍ରମିକକୁ ବଞ୍ଚିଵା ପାଇଁ ଦିନକୁ ଚଉଦ ଘଣ୍ଟା ଅମାନଵୀୟ ପରିସ୍ଥିତିରେ ଖଟିଵାକୁ ପଡୁଛି, ତେବେ ତା' ପାଖରେ କି ସ୍ଵାଧୀନତା ଅଛି? ଏହି ଵିଚାରଵିମର୍ଶରୁ ଜନ୍ମ ନେଲା ସାମ୍ୟଵାଦ ଏଵଂ ଵିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଵିଭିନ୍ନ ଶ୍ରମିକ ଆନ୍ଦୋଳନ। ଵିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀ ପ୍ରକୃତରେ ମାନଵିକ ସ୍ଵାଧୀନତାର ସଂଜ୍ଞା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିଵା ପାଇଁ ଏକ ଭୟଙ୍କର ପରୀକ୍ଷାଗାର ଥିଲା। ଫାସିଵାଦୀମାନେ ଵ୍ୟକ୍ତିଗତ ସ୍ଵାଧୀନତାକୁ ଘୃଣା କରୁଥିଲେ ଏଵଂ ରାଷ୍ଟ୍ର ଵା ଜାତି ପାଇଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଵଳିଦାନକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଉଥିଲେ। ସାମ୍ୟଵାଦୀମାନେ ଵ୍ୟକ୍ତିଗତ ସ୍ଵାଧୀନତା ଅପେକ୍ଷା ସାମାଜିକ ସମାନତା ଉପରେ ଅଧିକ ଗୁରୁତ୍ବ ଦେଲେ। କିନ୍ତୁ ଶେଷରେ Liberalism ଵା ଉଦାରଵାଦ ହିଁ ଵିଜୟୀ ହେଲା। ଉଦାରଵାଦ ଵିଶ୍ୱାସ କରେ ଯେ ଵ୍ୟକ୍ତିଗତ ମଣିଷର ଇଚ୍ଛା ହିଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରାଧିକାରଣ; ଗ୍ରାହକ ସର୍ଵଦା ଠିକ୍ ଏଵଂ ଭୋଟର ହିଁ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ନିଷ୍ପତ୍ତିକର୍ତ୍ତା। ଏହି ଚିନ୍ତାଧାରା ଵିଶ୍ୱଵ୍ୟାପୀ ଗ୍ରହଣୀୟ ହେଲା କାରଣ ଯେଉଁ ଦେଶଗୁଡ଼ିକ ଵ୍ୟକ୍ତିଗତ ସ୍ଵାଧୀନତା ପ୍ରଦାନ କଲେ, ସେଠାରେ ଵୈଜ୍ଞାନିକ ଉଦ୍ଭାଵନ ଏଵଂ ଅର୍ଥନୈତିକ ଅଭିଵୃଦ୍ଧି ସବୁଠାରୁ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ହେଲା।
ଏକଵିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଆରମ୍ଭ ଵେଳକୁ ଏପରି ଲାଗୁଥିଲା ଯେମିତି ମଣିଷ ନିଜ ସ୍ଵାଧୀନତାର ସର୍ଵୋଚ୍ଚ ଶିଖରରେ ପହଞ୍ଚିଯାଇଛି। ଆମେ ଯାହା ଚାହୁଁ ତାହା ପଢ଼ିପାରିବୁ, ଯେକୌଣସି ଜାଗାକୁ ଯାତ୍ରା କରିପାରିବୁ ଏଵଂ ନିଜର ମତ ସ୍ୱାଧୀନ ଭାବରେ ପ୍ରକାଶ କରିପାରିବୁ। ତେବେ ଠିକ୍ ଏହି ସମୟରେ, ମଣିଷ ନିଜେ ତିଆରି କରିଥିଵା ଵିଜ୍ଞାନ ଆଉ ଏକ ନୂଆ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ ପଞ୍ଜୁରୀର ନିର୍ମାଣ ଆରମ୍ଭ କରିଦେଇଥିଲା। ଆଧୁନିକ "ସ୍ନାୟୁବିଜ୍ଞାନ ଵା Neuroscience", "ଆନୁଵଂଶିକ ଵିଜ୍ଞାନ ଵା Genetics" ଏଵଂ "ସଙ୍ଗଣକ ଵିଜ୍ଞାନ ଵା Computer Science"ର ଵିକାଶ ଆମର ଏହି ପ୍ରିୟ ଧାରଣା ଉପରେ ଏକ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ଆଘାତ କରିଛି ଯେ ଆମ ଭିତରେ 'ମୁକ୍ତ ଇଚ୍ଛା' ଵା "Free Will" ନାମକ କିଛି ଅଛି। ଵୈଜ୍ଞାନିକମାନେ ପ୍ରମାଣ କରିଛନ୍ତି ଯେ ଆମର ଇଚ୍ଛାଗୁଡ଼ିକ କୌଣସି ଅଭୌତିକ ଆତ୍ମା ଵା ସ୍ୱାଧୀନ ଚେତନାରୁ ଆସେ ନାହିଁ। ଵରଂ ଆମର ପ୍ରତିଟି ନିଷ୍ପତ୍ତି—ଆମେ କାହାକୁ ଭଲ ପାଇବୁ, କେଉଁ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବୁ କିମ୍ଵା କାହାକୁ ଭୋଟ୍ ଦେବୁ—ତାହା ଆମ ମସ୍ତିଷ୍କରେ ଘଟୁଥିଵା ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ Neuron ଵା ସ୍ନାୟୁକୋଷର ଵୈଦ୍ୟୁତିକ ଓ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାର ଫଳାଫଳ ମାତ୍ର। ଏହି ଜୈଵିକ ପ୍ରକ୍ରିୟାଗୁଡ଼ିକ ଆମର ଡିଏନଏ, ଆମର ଅତୀତର ଅନୁଭୂତି ଏଵଂ ପରିଵେଶ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୋଇଥାଏ। ଅର୍ଥାତ୍, ଆମର ଭାଵନା ଏଵଂ ଇଚ୍ଛାଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରକୃତରେ ଜଟିଳ ଜୈଵିକ "କ୍ରମଵିଧି ଵା Algorithms" ଛଡ଼ା ଆଉ କିଛି ନୁହେଁ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଆଲଗୋରିଦମ୍ ଵା କ୍ରମଵିଧିଗୁଡ଼ିକ ଏକ ରହସ୍ୟ ଥିଲା, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆମେ ନିଜକୁ ସ୍ଵାଧୀନ ମନେ କରୁଥିଲୁ। କିନ୍ତୁ ଵର୍ତ୍ତମାନ "Biotech" ଵା ଜୈଵ-ପ୍ରଯୁକ୍ତିଵିଦ୍ୟା ତଥା "Infotech" ଵା ସୂଚନା-ପ୍ରଯୁକ୍ତିଵିଦ୍ୟାର ଏକ ଭୟଙ୍କର ମିଶ୍ରଣ ଘଟୁଛି।
ଆଜିର ଦୁନିଆରେ "Big Data" ଏଵଂ "Artificial Intelligence" ଵା "କୃତ୍ରିମ ବୁଦ୍ଧିମତା" ଆମ ମସ୍ତିଷ୍କର ଜୈଵିକ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ଭେଦ କରିଵା ଵା Hack କରିଵାର କ୍ଷମତା ଲାଭ କରିସାରିଲେଣି। ଯେତେଵେଳେ ଆପଣ ଇଣ୍ଟରନେଟରେ କିଛି ଖୋଜୁଛନ୍ତି, କୌଣସି Video ଵା ଚଳଦୃଶ୍ୟ ଦେଖୁଛନ୍ତି କିମ୍ଵା କୌଣସି ଉପସ୍ଥାପନ ଵା Postକୁ ପସନ୍ଦ କରୁଛନ୍ତି, ଵିଭିନ୍ନ କମ୍ପାନୀ ଏଵଂ ସରକାରଙ୍କ କ୍ରମଵିଧି(Algorithm) ଆପଣଙ୍କ ଵିଷୟରେ ଵିପୁଳ ପରିମାଣର ତଥ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ କରୁଛନ୍ତି। ଆପଣ ନିଜକୁ ଯେତିକି ଜାଣିନାହାନ୍ତି, "AI" ଆପଣଙ୍କୁ ତା'ଠାରୁ ବହୁତ ଅଧିକ ଜାଣିସାରିଲାଣି। ଏହା ଜାଣିଛି ଆପଣଙ୍କର ଦୁର୍ଵଳତା କ'ଣ, ଆପଣ କେଉଁଥିରେ ରାଗନ୍ତି, ଏଵଂ କେଉଁ ଜିନିଷ ଦେଖିଲେ ଆପଣଙ୍କ ମସ୍ତିଷ୍କରେ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ରସାୟନ କ୍ଷରିତ ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ଏକ ଵାହ୍ୟ ପ୍ରଣାଳୀ ଆପଣଙ୍କ ଇଚ୍ଛାକୁ ଆପଣଙ୍କଠାରୁ ଭଲ ଭାବରେ ବୁଝିପାରେ ଏଵଂ ଆପଣଙ୍କ ଅଜାଣତରେ ତାହାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରେ, ସେତେଵେଳେ 'ସ୍ଵାଧୀନତା' ର ଅର୍ଥ କ'ଣ ରହିଯାଏ? ଭଵିଷ୍ୟତରେ ହୁଏତ ବନ୍ଧୁକ ମୁନରେ ଏକଛତ୍ରଵାଦୀ ଶାସନ କରିଵାର ଆଵଶ୍ୟକତା ପଡ଼ିଵ ନାହିଁ। ଵରଂ, Algorithm ଵା କ୍ରମଵିଧିଗୁଡ଼ିକ ଏତେ ଚତୁରତାର ସହ ଆମର ଇଚ୍ଛାକୁ ରୂପାନ୍ତରିତ କରିବେ ଯେ ଆମେ ନିଶ୍ଚିନ୍ତରେ ନିଜର ସ୍ଵାଧୀନତାକୁ ପ୍ରଯୁକ୍ତି ଵା Technology ହାତରେ ଟେକିଦେବୁ। କିଛି ଚିନ୍ତାନାୟକ ଏହାକୁ "Dataism" ଵା ତଥ୍ୟଵାଦ ବୋଲି ଆଖ୍ୟା ଦେଇଛନ୍ତି, ଯହିଁରେ ମଣିଷ କେଵଳ ତଥ୍ୟ ପ୍ରକ୍ରିୟାକରଣ କରିଵାର ଏକ ମାଧ୍ୟମରେ ପରିଣତ ହୋଇଯିଵ ଏଵଂ ପ୍ରକୃତ ନିଷ୍ପତ୍ତି Machine ଵା ଯନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ନେବେ । ଆମେ କୃଷି ଵିପ୍ଳଵ ସମୟରେ ପ୍ରକୃତିରୁ ଵିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ ଜମିର ଦାସ ସାଜିଲୁ, ଶିଳ୍ପ ଵିପ୍ଳଵ ସମୟରେ ଯନ୍ତ୍ରର ଦାସ ସାଜିଲୁ ଏଵଂ ଏବେ ତଥ୍ୟ ଵିପ୍ଳଵ ସମୟରେ ଆମେ ଆମ ନିଜ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଵା କୃତ୍ରିମ ବୁଦ୍ଧିମତ୍ତାର ଦାସ ସାଜିଵାକୁ ଯାଉଛୁ ତାହା ବି ଏକ ସ୍ୱେଚ୍ଛାକୃତ ଦାସତ୍ୱ ଯେଉଁଥିରେ ଆମେ ନିଜକୁ ସ୍ଵାଧୀନ ବୋଲି ଭାବିଵାର ଏକ ମିଥ୍ୟା ଆନନ୍ଦ ପାଉଛୁ।
ଏହି ସମସ୍ତ ଵୈଜ୍ଞାନିକ ତଥ୍ୟ ଏଵଂ ଐତିହାସିକ ଵିଶ୍ଳେଷଣ ପରେ ଗୋଟିଏ ପ୍ରଶ୍ନ ମନକୁ ଆସେ ଯେ " ତେଵେ ସ୍ଵାଧୀନତା କାହିଁକି ମହତ୍ତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ? ଯଦି ଵ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରେ ସ୍ଵାଧୀନତାର କୌଣସି ଅସ୍ତିତ୍ଵ ନାହିଁ, ଯଦି "Free Will" କେଵଳ ଏକ ଜୈଵିକ ଭ୍ରମ, ଏଵଂ ଯଦି ଆମର ନିଷ୍ପତ୍ତିଗୁଡ଼ିକ Algorithm ଵା କ୍ରମଵିଧିଗୁଡ଼ିକ ଦ୍ୱାରା ପରିଚାଳିତ, ତେବେ ମଣିଷ କାହିଁକି ଏହି ଧାରଣା ପାଇଁ ଏତେ ରକ୍ତପାତ କରିଛି ଏଵଂ ଏତେ ସଂଘର୍ଷ କରିଛି ?"
ଏହାର ଉତ୍ତର ହେଉଛି—ମାନଵ ସମାଜ ମିଥ୍ୟା କିମ୍ଵା କାଳ୍ପନିକ କାହାଣୀ ବିନା ତିଷ୍ଠି ପାରିଵ ନାହିଁ। ଅର୍ଥ, ଵ୍ୟଵସାୟ, ଆଇନ, ରାଷ୍ଟ୍ର—ଏସବୁ କେଵଳ ମଣିଷର କଳ୍ପନା ପ୍ରସୂତ। ସ୍ଵାଧୀନତା ହେଉଛି "Homo sapiens" ଦ୍ୱାରା ଉଦ୍ଭାଵିତ ସର୍ଵଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏଵଂ ସବୁଠାରୁ ଉପଯୋଗୀ କାହାଣୀ। ଯଦିଓ ଏହା ପଦାର୍ଥଵିଜ୍ଞାନର କୌଣସି ନିୟମ ନୁହେଁ, ତଥାପି ଏହି ଗୋଟିଏ କାହାଣୀ ହିଁ ପୃଥିଵୀରୁ ଅକଳ୍ପନୀୟ ମାତ୍ରାରେ ମାନଵିକ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଏଵଂ ଦୁଃଖକଷ୍ଟକୁ ହ୍ରାସ କରିପାରିଛି ।
ଯେତେଵେଳେ ମଣିଷ ନିଜକୁ ସ୍ଵାଧୀନ ବୋଲି ଵିଶ୍ୱାସ କଲା, ସେତେବେଳେ ସେ ଦାସପ୍ରଥା ଉଚ୍ଛେଦ କଲା, ଏକଚ୍ଛତ୍ରଵାଦକୁ ଵିରୋଧ କଲା ଏଵଂ ଏପରି ଏକ ସମାଜ ଗଠନ କଲା ଯେଉଁଠି ଦୁର୍ଵଳ ଵ୍ୟକ୍ତିର ମଧ୍ୟ କିଛି ମୂଲ୍ୟ ରହିଛି। ଆମର ଜୈଵିକ ଇଚ୍ଛାଗୁଡ଼ିକ ହୁଏତ ସ୍ଵାଧୀନ ନହୋଇପାରେ, କିନ୍ତୁ ଆମେ ଅନୁଭଵ କରୁଥିଵା ଦୁଃଖ ଓ କଷ୍ଟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଵାସ୍ତଵ । ଯେତେବେଳେ ଜଣେ ଵ୍ୟକ୍ତିକୁ ଶିକୁଳିରେ ବାନ୍ଧି ଦିଆଯାଏ କିମ୍ଵା ତା'ର ମତ ପ୍ରକାଶର ଅଧିକାର ଛଡ଼ାଇ ନିଆଯାଏ, ସେତେବେଳେ ସେ ଯେଉଁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଅନୁଭଵ କରେ, ତାହା କୌଣସି କଳ୍ପନା ନୁହେଁ। ଏହି ଯନ୍ତ୍ରଣାରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଵାର ଏକମାତ୍ର ମାଧ୍ୟମ ହେଉଛି 'ସ୍ଵାଧୀନତା'ର ଧାରଣା ଉପରେ ଦୃଢ଼ ଵିଶ୍ୱାସ।
ଆଜିର ଏକଵିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ମଣିଷର ପ୍ରକୃତ ସ୍ଵାଧୀନତା ଆଉ କୌଣସି ଵିଦେଶୀ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ କିମ୍ଵା ସ୍ଥାନୀୟ ଶାସକ ଵିରୁଦ୍ଧରେ ସଂଗ୍ରାମ କରିଵାରେ ସୀମିତ ନାହିଁ।
ଵର୍ତ୍ତମାନର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ସଂଘର୍ଷ ହେଉଛି ଆମର ମନୋଵିଜ୍ଞାନକୁ Hack କରୁଥିଵା Technology ଵା ପ୍ରଯୁକ୍ତିଠାରୁ ନିଜକୁ ରକ୍ଷା କରିଵା। ଯଦି ଆମେ ଵାସ୍ତଵରେ ସ୍ଵାଧୀନ ହେଵାକୁ ଚାହୁଁ, ତେଵେ ଆମକୁ ନିଜର ଦୁର୍ଵଳତା, ଆମର ଭୟ, ଏଵଂ ଆମର ଇଚ୍ଛାଗୁଡ଼ିକୁ "Artificial Intelligence ଵା କୃତ୍ରିମ ବୁଦ୍ଧିମତା"ଠାରୁ ଅଧିକ ଗଭୀର ଭାବରେ ଚିହ୍ନିଵାକୁ ହେଵ।
ଅତି ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ତୃଣଭୂମିରେ ଚାଲ୍ ବୁଲ୍ କରୁଥିଵା ମଣିଷଟିଏ ପ୍ରଥମେ ପ୍ରକୃତିର ଦାସ ଥିଲା, ତା'ପରେ ସେ ନିଜେ ତିଆରି କରିଥିଵା ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ଦାସ ହେଲା ଏଵଂ ଆଜି ସେ ନିଜର ଵୈଷୟିକ ଜ୍ଞାନର ଦାସ ହେଵାକୁ ଯାଉଛି। ତେଣୁ ସ୍ଵାଧୀନତାର ଯାତ୍ରା କେବେ ଶେଷ ହୁଏ ନାହିଁ। ଏହା ହେଉଛି ସଚେତନତାର ଏକ ନିରନ୍ତର ସଂଗ୍ରାମ। ସ୍ଵାଧୀନତା କୌଣସି ସ୍ଥାୟୀ ଵସ୍ତୁ ନୁହେଁ ଯାହା ଥରେ ମିଳିଗଲେ ସବୁଦିନ ପାଇଁ ରହିଵ; ଏହା ହେଉଛି ଏକ ଦାର୍ଶନିକ ଓ ପ୍ରାୟୋଗିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା, ଯାହାକୁ ପ୍ରତିଟି ପିଢ଼ିକୁ ନିଜ ନିଜ ଢଙ୍ଗରେ ପୁନଃ-ଆଵିଷ୍କାର ଓ ରକ୍ଷା କରିଵାକୁ ପଡ଼ିଵ। ମଣିଷ ସ୍ଵାଧୀନତାର ମୂଲ୍ୟ ସେବେ ବୁଝିଲା ଯେବେ ସେ ଅନୁଭଵ କଲା ଯେ ତାର କାହାଣୀ ଲେଖିଵାର କଲମ ତା' ନିଜ ହାତରେ ଅଛି; ଆଉ ଭଵିଷ୍ୟତରେ ମଣିଷର ସ୍ଵାଧୀନତା ସେବେ ବଞ୍ଚିଵ, ଯେବେ ସେ ନିଶ୍ଚିତ କରିଵ ଯେ ସେହି କଲମ ଆଉ କାହା ହାତକୁ କିମ୍ବା କୌଣସି ମେସିନ୍ ପାଖକୁ ଚାଲିଯାଇ ନାହିଁ।
•••••••••••••••••••••••••••••••••••••
ସୂଚନା ଓ ଆଧାର ଗ୍ରନ୍ଥ (References):
•••••••••••••••••••••••••••••••••••••
ଏହି ପ୍ରବନ୍ଧଟି କୌଣସି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପୁସ୍ତକର ଏକ ପ୍ରବନ୍ଧର ପୂର୍ଣ୍ଣତଃ ଅନୁବାଦ ନୁହେଁ। ଵିଶିଷ୍ଟ ଇତିହାସଵିତ୍ ତଥା ଚିନ୍ତକ ୟୁଵାଲ୍ ନୋଆ ହାରାରିଙ୍କ ଵିଭିନ୍ନ ପୁସ୍ତକରେ ଵର୍ଣ୍ଣିତ ମାନଵ ଵିଵର୍ତ୍ତନ ଓ ଭଵିଷ୍ୟତର ଚିନ୍ତାଧାରାଠାରୁ ପ୍ରେରଣା ଲାଭ କରି ଏହାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଓ ମୌଳିକ ଓଡ଼ିଆ ଶୈଳୀରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଇଛି। ଅଵଶ୍ୟ ପ୍ରବନ୍ଧର ଶୈଳୀ ୟୁଵାଲ୍ ନୋଆ ହାରାରିଙ୍କ ପୁସ୍ତକ ଶୈଳୀରେ ହିଁ ଲେଖାଯାଇଛି । ଏହା ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଆହୁରି ଵିସ୍ତାର ଭାବରେ ପଢ଼ିଵାକୁ ଚାହୁଁଥିଲେ ୟୁଵାଲ୍ ନୋଆ ହାରାରିଙ୍କର ମୁଖ୍ୟତଃ ଚାରିଗୋଟି ପୁସ୍ତକ ପଢ଼ିପାରନ୍ତି ।
(1.)Sapiens: A Brief History of Humankind(2011).
ଏଥିରୁ ଜ୍ଞାନାତ୍ମକ ଵିପ୍ଳଵ, କୃଷି ଵିପ୍ଳଵ ଏଵଂ ମାନଵ ସମାଜର ଵିଵର୍ତ୍ତନ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ତଥ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଛି।
(2.)Homo Deus: A Brief History of Tomorrow(2016)
ମଣିଷର ଜୈଵିକ ଆଲଗୋରିଦମ୍ , ମୁକ୍ତ ଇଚ୍ଛା (Free Will)ର ଭ୍ରମ ଏଵଂ ଡାଟାବାଦ (Dataism) ସମ୍ପର୍ଣ୍ଣ ଦାର୍ଶନିକ ଵିଶ୍ଳେଷଣ ଏଥିରୁ ଗୃହୀତ ହୋଇଛି ।
(3.)21 Lessons for the 21st Century(2018)
ଆଧୁନିକ ପ୍ରଯୁକ୍ତିଵିଦ୍ୟା, କୃତ୍ରିମ ବୁଦ୍ଧିମତ୍ତା (AI) ଏଵଂ ମାନଵ ମନୋଵିଜ୍ଞାନକୁ ହ୍ୟାକ୍ କରିଵାର ପ୍ରସଙ୍ଗ ଏଥିରେ ଵର୍ଣ୍ଣିତ ଏଵଂ ତହିଁର ସାର ଏହି ପ୍ରବନ୍ଧରେ ଗୃହୀତ ହୋଇଛି ।
(4.) Nexus: A Brief History of Information Networks from the Stone Age to AI(2024)
ପ୍ରାଚୀନ ପଥର ଯୁଗରୁ କୃତ୍ରିମ ବୁଦ୍ଧିମତ୍ତା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସୂଚନା ନେଟୱାର୍କର ଇତିହାସ ଏଥିରେ ଵର୍ଣ୍ଣିତ ଏଵଂ ଏଥିରେ ଥିଵା ଲିପିର ଉଦ୍ଭାଵନ ତଥା ସୂଚନା ପ୍ରଯୁକ୍ତିର ପ୍ରଭାବ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଚିନ୍ତାଧାରାର ସାର ପ୍ରବନ୍ଧରେ ଗୃହୀତ ହୋଇଛି ।
•••••••••••••••••••••••••••••••••••••
