ଭାଷା ଏକ ବହୁମୁଖୀ ପ୍ରଵାହ ଏଵଂ ତହିଁରେ ଗୋଟିଏ ଶବ୍ଦର ସ୍ରୋତ ସମୟ ସହିତ ବହିଯାଇ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ତୁଠରେ ନୂଆ ରୂପ ଓ ରଙ୍ଗ ଗ୍ରହଣ କରେ। ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାରେ ଏମିତି ଏକ ଆକର୍ଷଣୀୟ ଓ ସ୍ମୃତି-ଓଦା କରିଦେଲା ଭଳି ଶବ୍ଦ ହେଉଛି ‘ଜଳଛବି’ ଵା ‘ପାଣିଛବି’। ପିଲାଦିନର ନିଷ୍ପାପ ସ୍ମୃତି ସହିତ ଜଡ଼ିତ ଏହି ସାଧାରଣ ଶବ୍ଦଟି ଖେଳ କାଗଜରୁ ବାହାରି କେତେବେଳେ ସାହିତ୍ୟର ଗହନ ରୂପକ ପାଲଟିଯାଏ ତ କେତେବେଳେ ପ୍ରଯୁକ୍ତିଵିଦ୍ୟାର ସୁରକ୍ଷା କଵଚ ସାଜିଯାଏ, ତାହାର ଶବ୍ଦଭେଦ ଯାତ୍ରା ଵାସ୍ତଵରେ ଅତି ରୋଚକ ଅଟେ ।
ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାର ପ୍ରାଣବିନ୍ଦୁ କୁହାଯାଉଥିଵା ‘ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାକୋଷ’ର ପୃଷ୍ଠା ଓଲଟାଇଲେ ଏହି ଜଳଛବି ଶବ୍ଦର ମୂଳ ସତ୍ତା ସମ୍ପର୍କରେ ଏକ ସୁନ୍ଦର ସୂଚନା ମିଳେ। ମହାନ ଶବ୍ଦଶିଳ୍ପୀ ଗୋପାଳ ଚନ୍ଦ୍ର ପ୍ରହରାଜ ଏହାକୁ ଏକ ଦେଶଜ ଵିଶେଷ୍ୟ ଭାବେ ଚିହ୍ନିତ କରିଛନ୍ତି। ଭାଷାକୋଷର ଵ୍ୟାଖ୍ୟା ଅନୁଯାୟୀ, ‘ପାଣିଛବି’ ଵା ‘ଜଳଛବି’ (ଜଳଛପା) ହେଉଛି ସେହି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଚିତ୍ର, ଯାହା ଜଳର ସାହାଯ୍ୟ ନେଇ ଗୋଟିଏ କାଗଜରୁ ଅନ୍ୟ ଏକ କାଗଜ ଉପରକୁ ଉଠାଇ ନିଆଯାଏ, ଯାହାକୁ ଇଂରାଜୀରେ ‘Transfer-picture’ କୁହାଯାଏ। ଏହା ଶୁଣିଵା ମାତ୍ରେ ମନରେ ସ୍ୱତଃ ପିଲାଦିନର ଚିତ୍ରଟିଏ ଆଙ୍କି ହୋଇଯାଏ କାରଣ ଆଗେ ଆମେ ଓଦା ହାତରେ ସେହି ଜଳଛପା କାଗଜଟିକୁ ଖାତା କିମ୍ବା କାନ୍ଥରେ ଚାପି ଧରୁଥିଲୁ ଏଵଂ କିଛି ସେକେଣ୍ଡର ଉତ୍କଣ୍ଠା ପରେ ମଲାଟ ଉପରେ କାର୍ଟୁନ୍ ଚିତ୍ରଟି ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଉଭା ହୋଇଯାଉଥିଲା। ଏହି ମୂଳ ଅଭିଧାନିକ ଅର୍ଥଟି ଆମକୁ ଭାଷାର ସେହି ପୁରୁଣା ଦିନକୁ ଫେରାଇ ନିଏ, ଯେତେବେଳେ ପାଣି ଓ ରଙ୍ଗର ଏକ ସରଳ ମିଳନରୁ କଳାର ସୃଷ୍ଟି ହେଉଥିଲା।
ପ୍ରାୟ ୧୭୫୬ ମସିହା ବେଳକୁ ଇଂଲଣ୍ଡରେ କାମ କରୁଥିବା ବେଳେ ଉତ୍କୀର୍ଣ୍ଣକ(Engraver) ସାଇମନ୍ ଫ୍ରାନ୍ସୁଆ ରାଵେନେଟ୍ ଏକ ନୂତନ ପ୍ରଣାଳୀ ଉଦ୍ଭାଵନ କଲେ ଯାହାକୁ "Transfer printing" କୁହାଗଲା। ପ୍ରଥମେ "ସାଇମନ୍ ରାଵେନେଟ୍" ତମ୍ବା ପ୍ଲେଟ୍ ଉପରେ ଚିତ୍ର ଖୋଦେଇ କରୁଥିଲେ। ତା’ପରେ ସେହି ପ୍ଲେଟରେ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ରଙ୍ଗ ଲଗାଇ ଏକ ଅତି ପତଳା Tissue paper ଉପରେ ତାର ଛାପ ଉଠାଉଥିଲେ। ସେହି ରଙ୍ଗିନ ଟିସୁ ପେପରଟିକୁ ନେଇ କଞ୍ଚା ଚିନାମାଟି ବାସନ ଉପରେ ଚାପି ଦିଆଯାଉଥିଲା। ପାଣି ଓ ଉତ୍ତାପ ପ୍ରୟୋଗ କଲା ପରେ କାଗଜଟି ଧୋଇ ହୋଇଯାଉଥିଲା ଏଵଂ ଚିତ୍ରଟି ବାସନ ଉପରେ ସ୍ଥାୟୀ ହୋଇ ରହିଯାଉଥିଲା।
ରାଵେନେଟ୍ ଏହି ପଦ୍ଧତିର ନାମ ଦେଇଥିଲେ "décalquer" ଯାହା ଏକ ଫରାସୀ ଶବ୍ଦ ଏଵଂ ଏହାର ଅର୍ଥ "ନକଲ କରିଵା ଵା ଛାପ ଉଠାଇଵା" ଅଟେ। କାରଖାନାର ସୀମା ଡେଇଁ ଏହି ଜଳଛବି ପ୍ରକ୍ରିୟା ଊନବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଏକ ନୂଆ ମୋଡ଼ ନେଲା। ୧୮୬୦ ମସିହା ବେଳକୁ ଫ୍ରାନ୍ସ ଓ ଵିକ୍ଟୋରିଆନ୍ ଇଂଲଣ୍ଡରେ ଏହା ଏକ ପାଗଳାମି ଵା Crazeରେ ପରିଣତ ହେଲା। ଲୋକମାନେ ନିଜ ଘରର ଆସବାବପତ୍ର, କାଚ, ପିଆନୋ, ବାକ୍ସ ଓ କାନ୍ଥରେ ଵିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗିନ ଚିତ୍ରକୁ ପାଣି ସାହାଯ୍ୟରେ ସ୍ଥାନାନ୍ତର କରିଵାକୁ ଲାଗିଲେ। ଏହି ଅତ୍ୟଧିକ ଲୋକପ୍ରିୟତାକୁ ଦେଖି ଫରାସୀ ଭାଷାର 'Décalquer' (ଛାପ ଉଠାଇଵା) ଓ 'Manie' (ପାଗଳାମି ଵା Mania) ଶବ୍ଦକୁ ମିଶାଇ ଏକ ନୂଆ ଶବ୍ଦ ସୃଷ୍ଟି କରାଗଲା ଏଵଂ ଉକ୍ତ ଶବ୍ଦଟି Decalcomania ଥିଲା । ଇଂରାଜୀରେ ଆଜି ଆମେ ଯାହାକୁ ସଂକ୍ଷେପରେ Decal (ଡେକାଲ୍) କହୁଛୁ, ତାହା ଏହି ଶବ୍ଦରୁ ହିଁ ଆସିଛି।
ପ୍ରଥମେ ଏହି ଜଳଛବି କେଵଳ ଗୋଟିଏ ରଙ୍ଗରେ ହେଉଥିଲା। କିନ୍ତୁ ଜର୍ମାନୀରେ ଲିଥୋଗ୍ରାଫି ପ୍ରିଣ୍ଟିଂ କୌଶଳର ଉନ୍ନତି ହେଵା ପରେ, ଏକାଧିକ ରଙ୍ଗବେରଙ୍ଗର 'ଜଳଛବି' ଵା 'Water-slide decals' ତିଆରି ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ଏହି ସମୟରେ ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର କାଗଜ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଗଲା। କାଗଜ ଉପରେ ପାଣିରେ ମିଳାଇ ଯାଉଥିଵା ଏକ ପ୍ରକାର ଷ୍ଟାର୍ଚ୍ଚ ଅଠାର ପ୍ରଲେପ ଦିଆଗଲା ଏଵଂ ତା ଉପରେ ଚିତ୍ର ଛପାଗଲା। ପାଣି ଲଗାଇଵା ମାତ୍ରେ ଅଠାଟି ତରଳି ଯାଇ ଛବିଟିକୁ କାଗଜରୁ ଅଲଗା କରିଦେଉଥିଲା ଏଵଂ ଅନ୍ୟ ପୃଷ୍ଠରେ ଲାଗିଵାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରୁଥିଲା। ଏହା ଥିଲା ଆମେ ପିଲାଦିନେ ଦେଖିଥିଵା 'ଜଳଛବି'ର ଵୈଷୟିକ ରୂପ। ବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଆରମ୍ଭ ବେଳକୁ ଜଳଛବି କେଵଳ ବଡ଼ମାନଙ୍କ ସାଜସଜ୍ଜାର ଵସ୍ତୁ ହୋଇ ରହିଲା ନାହିଁ। ଏହା ଶିଶୁମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ମନୋରଞ୍ଜନର ମାଧ୍ୟମ ପାଲଟିଗଲା।
ଆମେରିକାରେ ୧୯୦୦ ଦଶକ ଆଡ଼କୁ Cracker Jack ଭଳି ଵିଭିନ୍ନ କମ୍ପାନୀ ପିଲାମାନଙ୍କୁ ଆକୃଷ୍ଟ କରିଵା ପାଇଁ ପ୍ୟାକେଟ୍ ଭିତରେ ଉପହାର ସ୍ୱରୂପ ଛୋଟ ଛୋଟ ଜଳଛବି ଦେଵା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ପିଲାମାନେ ଏହାକୁ କେଵଳ କାଗଜରେ ନୁହେଁ, ହାତରେ ମଧ୍ୟ ଲଗାଇଵା ଆରମ୍ଭ କଲେ, ଯାହା ପରଵର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ 'Temporary Tattoo' ଵା ଅସ୍ଥାୟୀ ଟାଟୁର ରୂପ ନେଲା।
କିନ୍ତୁ ସମୟ ସହିତ ଜଳଛବି ଶବ୍ଦର ସୀମା କେଵଳ ଏହି କାଗଜ ଖେଳ ମଧ୍ୟରେ ସୀମିତ ରହିନାହିଁ। ଭାଷାର ରସାଳ ଯାତ୍ରାରେ ଏହି ଶବ୍ଦଟି ଏକ ଗଭୀର ମାନସିକ ସ୍ତରକୁ ପ୍ରଵେଶ କରିଛି। ଯେତେବେଳେ କୌଣସି ସ୍ମୃତି, କାହାଣୀ କିମ୍ବା ଅନୁଭୂତି ସମୟର ଧୂଳି ସତ୍ତ୍ୱେ ମନରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇ ରହିଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଓଡ଼ିଆ କଥାଭାଷା ଓ ସାହିତ୍ୟରେ ଆମେ କହୁ, "ତାହା ମୋ ମନରେ ଜଳଛବି ପରି ସ୍ପଷ୍ଟ ଅଛି।" ପାଣି ପରି ସ୍ୱଚ୍ଛ ଏଵଂ ଆଖି ସାମ୍ନାରେ ତତ୍କାଳ ଭାସି ଉଠୁଥିଵା ଏହି ଅନୁଭୂତି ପାଇଁ ‘ଜଳଛବି’ର ଏହି ଵ୍ୟଞ୍ଜନାତ୍ମକ ପ୍ରୟୋଗ ସାହିତ୍ୟକୁ ଅଧିକ ପ୍ରାଣବନ୍ତ ଓ ଭାବପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଥାଏ।
ଏହିପରି ଭାବରେ ଦେଖିଲେ, ଗୋପାଳ ଚନ୍ଦ୍ର ପ୍ରହରାଜଙ୍କ ଭାଷାକୋଷରେ ଲିଖିତ ‘ପାଣିଛବି’ର ସେହି ସରଳ ସଂଜ୍ଞା, କେଵଳ ଏକ ପିଲାଦିନର ଖେଳ ସାମଗ୍ରୀ ହୋଇ ରହିନାହିଁ। ଏହା ସମୟର ପରିଵର୍ତ୍ତନ ସହିତ ନିଜ ଭିତରେ ସାହିତ୍ୟିକ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ, ପ୍ରାକୃତିକ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଏବଂ ଆଧୁନିକ ଵୈଷୟିକ ଜ୍ଞାନକୌଶଳର ଅର୍ଥକୁ ଆଦରି ନେଇଛି। ଶବ୍ଦଭେଦର ଏହି ସୁନ୍ଦର ଯାତ୍ରା ପ୍ରମାଣ କରେ ଯେ, ଓଡ଼ିଆ ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକ କେତେ ପ୍ରାଣଵନ୍ତ ଓ ଯୁଗୋପଯୋଗୀ ଅଟେ ।
No comments:
Post a Comment