ଚାରକୋଳି ଓ ଭଇଁଚକୋଳି ଗୋଟିଏ ଗଛର କୋଳି କି ?

ଓଡ଼ିଆ ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗୋଟିଏ ବଡ଼ ଭ୍ରମ ରହିଛି ଯେ ଚାରକୋଳି ଓ ଭଇଁଚ ଵା ବଇଞ୍ଚକୋଳି ଗୋଟିଏ ଗଛର କୋଳି ଅଟେ । ତେବେ ପ୍ରକୃତରେ ଏ ଉଭୟ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଗଛର କୋଳି ଅଟେ । ପ୍ରାଚୀନ ଶଶିସେଣା ପଦ୍ୟରେ ପ୍ରତାପ ରାୟ ଉଭୟ କୋଳିର ଉଲ୍ଲେଖ କରି ଲେଖିଛନ୍ତି:

“ଦାରାକ୍ଷ ଜେଉଟ ତାଳ ଖଜୁରୀ, 

ଭଇଁଚ ଚାର ଖଇର ସୁନାରୀ ।”

ଭଇଁଚ ଆଉ ଚାର ଅଲଗା ଅଲଗା କୋଳି ହୋଇନଥିଲେ କଵି ପ୍ରତାପ ରାୟ ଉଭୟ ନାଆଁ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଲେଖିଥାନ୍ତେ କି ?

ପିୟାଳ ଵା ଚାରକୋଳିର ଵୈଜ୍ଞାନିକ ନାମ Buchanania lanzan ଅଟେ ଏଵଂ ଏହା ଲଙ୍କାଆମ୍ବ କୁଳ Anacardiaceaeର ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ଏକ ଜାତୀୟ ଦକ୍ଷିଣ ଏସୀୟ ଵୃକ୍ଷ । ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ଭାଷାକୋଷରେ ଏହି Buchanania lanzan ଗଛକୁ ପିୟାଳ ଓ ଚାରକୋଳି କୁହାଯାଇଛି । 

ସେହିପରି Flacourtia jangomasକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ଭାଷାକୋଷରେ ଭଇଁଚ/ବଇଁଚ କୋଳି କୁହାଯାଇଛି । ଏହା Salicaceae କୁଳର ଗଛ । ତେଣୁ ଭଇଁଚ ଓ ଚାର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ କୋଳି କିନ୍ତୁ ପାଚିଲେ ଏକ ପ୍ରକାରର ଦେଖାଯାଏ ।

ଗଛର ଗଠନ ଦିଗରୁ ଦେଖିଲେ ଉଭୟ ଗଛ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଭିନ୍ନ। ପିୟାଳ ଵା ଚାରକୋଳି ଗଛ ମଧ୍ୟମ ଆକାରର ଓ ସାଧାରଣତଃ କଣ୍ଟାଵିହୀନ। ଏହାର ଶାଖା-ପ୍ରଶାଖା ସୁସଂଖଳିତ ଓ ଜଙ୍ଗଲ ଅଞ୍ଚଳରେ ସ୍ଥିର ଭାବରେ ବଢ଼େ। ଅପରପକ୍ଷରେ ଭଇଁଚ ଗଛର ଏକ ମୁଖ୍ୟ ପରିଚୟ ଏହାର ଶାଖାରେ ଥିଵା ବଡ଼ ବଡ଼ କଣ୍ଟା ଅଟେ । ଏହି ଅଣ୍ଟା ଭଇଁଚ ଗଛକୁ ପଶୁମାନଙ୍କଠାରୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେଵାରେ ସହାୟକ ହୋଇଥାଏ।

ଉଭୟ ଗଛର କୋଳିଫଳ ମଧ୍ୟରେ କିଛି ସାମଞ୍ଜସ୍ୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମୂଳ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଅଧିକ ସ୍ପଷ୍ଟ। ପିୟାଳ ଵା ଚାରକୋଳିର କୋଳି ସାଧାରଣତଃ ଗୁଚ୍ଛ (cluster) ଭାବରେ ହୋଇଥାଏ, ଯାହା ୟେ ଗଛର ଏକ ଵିଶେଷ ଲକ୍ଷଣ। କିନ୍ତୁ ଭଇଁଚଗଛର କୋଳି ଗୁଚ୍ଛ ଭାବରେ ହୁଏ ନାହିଁ ଵରଂ ଗୋଟିଏ ଦୁଇଟି କିମ୍ବା ଚାରୋଟି ଲେଖାଁଏ ପେନ୍ଥା ପେନ୍ଥା ହୋଇ ଡାଳରେ ଫଳେ। ଅଵଶ୍ୟ ଉଭୟ କୋଳି ଛୋଟ ଓ ଗୋଲାକାର, ଯାହା ଵାହ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ସମାନ ପ୍ରତିଭାତ ହୁଏ ।

କୋଳର ରଙ୍ଗରେ ମଧ୍ୟ ଏକ ଆକର୍ଷଣୀୟ ସାମ୍ୟ ଅଛି। ପିୟାଳ ଵା ଚାରକୋଳି ପାଚିଲେ ଗାଢ଼ ବାଇଗଣୀ କିମ୍ବା କଳା ହୋଇଯାଏ। ଭଇଁଚକୋଳି ପାଚିଲେ ପ୍ରଥମେ ଲାଲ ଓ ପରେ ଗାଢ଼ ବାଇଗଣୀ କିମ୍ବା କଳା ରଙ୍ଗର ହୋଇପାରେ। ଏହି ରଙ୍ଗର ସାମ୍ୟ ଉଭୟ କୋଳିକୁ ଚିହ୍ନିଵାରେ ଦ୍ଵନ୍ଦ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ । 

ସ୍ୱାଦ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଉଭୟ ଗଛର କୋଳି ମଧ୍ୟରେ ମୂଳ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ। ପିୟାଳ (ଚାର) କୋଳି ସାଧାରଣତଃ ଖଟା-ମିଠା ମିଶ୍ରିତ ସ୍ୱାଦର ହୁଏ, କେବେ କେବେ ହାଲୁକା କଷା ସ୍ଵାଦ ମଧ୍ୟ ଥାଏ। ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ ଭଇଁଚକୋଳିର ସ୍ୱାଦ ତାହାର ପକ୍ଵ ଅଵସ୍ଥା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ — କଞ୍ଚା ଅଵସ୍ଥାରେ ଏହା କଷା (astringent) ଥାଏ, କିନ୍ତୁ ପାଚିଗଲେ ଏହା ମୁଖ୍ୟତଃ ମିଠା ହୋଇଯାଏ, କେବେ କେବେ ହାଲୁକା ଖଟା ମିଶା ସ୍ଵାଦ ଅନୁଭଵ ହୁଏ ।

ଉଭୟ କୋଳିର ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ଗଠନ ମଧ୍ୟ ଦଭିନ୍ନ। ପିୟାଳ ଵା ଚାରକୋଳିର ଫଳର ଭିତରେ ଥିବା ବାଦାମକୁ Cuddapah almond କୁହାଯାଏ ଯାହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୁଷ୍ଟିକର ଓ ଅର୍ଥନୈତିକ ଭାବେ ମୂଲ୍ୟଵାନ। ଏହା ଭାରତର ଵିଭିନ୍ନ ଖାଦ୍ୟରେ ଵ୍ୟଵହୃତ ହୁଏ। ଭଇଁଚକୋଳିରେ ମୁଖ୍ୟ ଖାଦ୍ୟ ଅଂଶ ହେଉଛି ଫଳର ମାଂସଳ ଅଂଶ ମାତ୍ର ମଞ୍ଜିର ସେପରି କୌଣସି ଅର୍ଥନୈତିକ ମୂଲ୍ୟ ନାହିଁ।

ପିୟାଳ ଵା ଚାରକୋଳିର ପତ୍ର ଚଉଡ଼ା, ମୋଟା ଓ ଚକମକିଆ, ଯାହା ଏହାକୁ ଶୁଷ୍କ ଅଞ୍ଚଳରେ ଜଳ ସଞ୍ଚୟରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ଭଇଁଚକୋଳିର ପତ୍ର ତୁଳନାମୂଳକ ଭାବେ ପତଳା ଓ ଏହାର କଣ୍ଟାଯୁକ୍ତ ଶାଖା ସହିତ ମିଶି ଏକ ସୁରକ୍ଷାତ୍ମକ ଗଠନ ସୃଷ୍ଟି କରେ।

ଉଭୟ ଭଇଁଚ ଓ ଚାରକୋଳିର ଫୁଲ ମଧ୍ୟରେ ଅଧିକ ସାମ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ। ଉଭୟ ଗଛର ଫୁଲ ଛୋଟ ଓ ଧଳା କିମ୍ବା ହାଲୁକା ସବୁଜ/ପୀତ ରଙ୍ଗର ହୁଏ। ଉଭୟର ଫୁଲ ସେତେ ବଡ଼ ଆକର୍ଷଣୀୟ ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ କୀଟପତଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ପରାଗସଞ୍ଚାର ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ।

ଉଭୟ ଗଛ ଭିନ୍ନ ଉଦ୍ଭିଦକୁଳର ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଉଭୟ ଗଛର ଵିଵର୍ତ୍ତନ ଓ ଫୁଲ ତଥା ଫଳ ମଧ୍ୟରେ ଚମତ୍କାର ସମାନତା ଦେଖାଯାଏ ଯାହାକୁ ଉଦ୍ଭିଦଵିଜ୍ଞାନରେ “ସମାନାନ୍ତର ଵିଵର୍ତ୍ତନ” (convergent evolution) କୁହାଯାଏ।

ପୃଥିଵୀରେ ସପୁଷ୍ପକ ଉଦ୍ଭିଦମାନଙ୍କର ଉଦ୍ଭବ ପ୍ରାୟ ୧୪୦ ମିଲିୟନ ଵର୍ଷ(୧୪ କୋଟି ଵର୍ଷ) ପୂର୍ଵରୁ କ୍ରିଟେସିଅସ୍ ଯୁଗରେ ଘଟିଥିଲା। ସେହି ସମୟରେ ଉଷ୍ଣ ଓ ଆର୍ଦ୍ର ପରିଵେଶ ନୂତନ ଉଦ୍ଭିଦ ଜାତି ଗଠନରେ ସହାୟକ ହୋଇଥିଲା। ଏହି ପରିଵେଶରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ କୁଳର ଗଛମାନେ ଆଲଗା ଆଲଗା ଭାବରେ ଵିଵର୍ତ୍ତିତ ହେଲେ। ଏହିପରି ଭାବରେ Anacardiaceae ଓ Salicaceae ଦୁଇଟି କୁଳର ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ଯହିଁରୁ ପରେ ପିୟାଳ ଓ ଭଇଁଚ ଗଛ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା।

ପ୍ରାୟ ୬୫ ମିଲିୟନ ଵର୍ଷ ପୂର୍ଵେ ଡାଇନୋସରମାନଙ୍କ ଵିଲୁପ୍ତି ହେଵା ପରେ ପୃଥିଵୀର ପରିଵେଶରେ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପରିଵର୍ତ୍ତନ ଆସିଲା। ଏହା ପରେ ଜଙ୍ଗଲଗୁଡ଼ିକ ଵିସ୍ତାରିତ ହେଲା ଏଵଂ ଉଦ୍ଭିଦମାନେ ଦ୍ରୁତ ହାରେ ଵିଵର୍ତ୍ତିତ ହେଲେ । ଏହି ସମୟରେ Buchanania lanzan ଓ Flacourtia jangomas ଉଭୟ ଉଦ୍ଭିଦଙ୍କ ପୂର୍ଵଜ ଭିନ୍ନ ପଥରେ ଵିକଶିତ ହେଲେ, କିନ୍ତୁ ଉଭୟ ଉଦ୍ଭିଦର ପରିଵେଶ ଗୋଟିଏ ହିଁ ଥିଲା । ଉଷ୍ଣମଣ୍ଡଳୀୟ ଜଙ୍ଗଲ, ଶୁଷ୍କ ଓ ଅର୍ଦ୍ଧ-ଶୁଷ୍କ ଅଞ୍ଚଳ । ଉଭୟ ଉଦ୍ଭିଦ ତେଣୁ ଏହି ପରିଵେଶ ମଧ୍ୟରେ ଵିଵର୍ତ୍ତିତ ହେଲେ ।

ଏହି ସମାନ ପରିଵେଶଗତ ଚାପ (environmental pressure) ଉଭୟ ଗଛରେ କିଛି ସମାନ ଲକ୍ଷଣ ଉଦ୍ଭଵ କରାଇଲା। ଉଭୟ ଚାରକୋଳି ଓ ବଇଞ୍ଚ କୋଳି ଗଛରେ ଛୋଟ ଗୋଲାକାର କୋଳିଫଳ ହୁଏ, ଯାହା ପାଚିଲେ ଗାଢ଼ ରଙ୍ଗର (ଲାଲ, ବାଇଗଣୀ କିମ୍ବା କଳା) ହୋଇଯାଏ। ଏହି ଫଳ ପକ୍ଷୀ ଓ ପଶୁମାନଙ୍କୁ ଆକର୍ଷିତ କରେ, ଯାହା ଫଳର ବୀଜ ଵିସ୍ତାରକୁ ସହଜ କରେ। ଏହି ସାଧାରଣ ଵୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ଦେଖି ଲୋକମାନେ ଚାରକୋଳି ଓ ବଇଞ୍ଚ କୋଳି ଗଛକୁ ଗୋଟିଏ ଧରିନେଇଥାନ୍ତି କିନ୍ତୁ ଵୈଜ୍ଞାନିକ ଭାବରେ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଵୃକ୍ଷ।

ଆଧୁନିକ ଯୁଗରେ ଜଙ୍ଗଲ କଟା, ଜଳଵାୟୁ ପରିଵର୍ତ୍ତନ ଏଵଂ ମାନଵୀୟ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ଯୋଗୁଁ ଚାରକୋଳି ଓ ବଇଞ୍ଚ ଵା ଭଇଁଛ କୋଳି ଗଛର ବଂଶ ଵିସ୍ତାର ପ୍ରଭାଵିତ ହୋଇଛି। ଆଜି ପିଜୁଳି,ଆତ,ବଢ଼ିଆଳ, ଅମୃତଭଣ୍ଡା ଭଳି ଵୈଦେଶିକ ଗଛ ଏହି ଦେଶୀୟ ଗଛଗୁଡ଼ିକର ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳରେ ସ୍ଥାନ ଅଧିକାର କରି ନେଇଛନ୍ତି । 

ଫଳତଃ ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳରେ ଏ ଉଭୟ ଗଛ ଆଉ ସହଜରେ ଦେଖିଵାକୁ ମିଳୁନାହିଁ । ଵର୍ତ୍ତମାନର ପିଢ଼ିରେ ଅନେକେ ଏହି ଦୁଇ ଦେଶୀୟ କୋଳି ଗଛର କୋଳି ହିଁ ଖାଇ ନାହାନ୍ତି ଯାହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖ ପରିତାପର ଵିଷୟ ଅଟେ । ଅନେକ ମାନଵୀୟ ପ୍ରଭାଵ ସତ୍ତ୍ୱେ ଉଭୟ ଗଛର ଅନୁକଳନ କ୍ଷମତା ଯୋଗୁଁ ଚାରକୋଳି ଓ ବଇଞ୍ଚ କୋଳି ଗଛ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଵିଲୁପ୍ତ ନହୋଇ ବଞ୍ଚି ରଖିଛି।

ଚାରକୋଳି ଓ ବଇଞ୍ଚକୋଳି ଗଛ ଆମ ଦେଶର ଦେଶୀୟ ଗଛ ତେଣୁ ଉଭୟ କୋଳିଗଛର ସୁରକ୍ଷା ଓ ବଂଶ ଵିସ୍ତାର ଆମର ଦାୟିତ୍ବ ହେଵା ଉଚିତ୍ ।